नवदिल्ली, ०१ सेप्टेम्बरमासः (हि.स.)। रक्षाराज्यमन्त्रिणा सञ्जयसेठेन मङ्गलवासरे उक्तं यत् भारतस्य युवशक्तिः, स्वदेशीयप्रौद्योगिकी, रक्षाक्षमता नवाचारश्च देशं स्वावलम्बिनं विकसितराष्ट्रं च कर्तुं महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वक्ष्यन्ति। तेन उक्तं यत् परिवर्तमानवैश्विकसुरक्षापरिदृश्ये युद्धं न केवलं पारम्परिकसैन्यक्षेत्रेषु सीमितम् अस्ति, अपितु अन्तरिक्षं, साइबरक्षेत्रम्, वैद्युतिकक्षेत्रं सूचनाक्षेत्रं च निर्णायकानि अभवन्। अतः त्रयाणां सेनानां मध्ये संयुक्ततायाः एकीकरणेन च सह सम्पूर्णराष्ट्रस्य क्षमतानां समन्वितो-पयोगस्य आवश्यकता अस्ति।

सञ्जयसेठः एकीकृतरक्षाकर्मचारि-मुख्यालयस्य अन्तर्गतं संयुक्तयुद्धाध्ययन-केन्द्रस्य पक्षतः अत्र मानेकशॉकेन्द्रे आयोजिते ‘रक्षाबलानां दृष्ट्या राष्ट्रस्य पुनरुत्थानम्’ इति विषये द्वितीये वार्षिके ट्राइडेन्ट्-व्याख्याने एतत् उक्तवान्। कार्यक्रमस्य अध्यक्षता एकीकृतरक्षा-कर्मचारिमुख्यालयस्य प्रमुखेन संयुक्त-युद्धाध्ययनकेन्द्रस्य अध्यक्षेण च एयरमार्शलेन तेजिन्दरसिंहेन कृता। संयुक्तयुद्धाध्ययनकेन्द्रस्य महा-निदेशकेन मेजरजनरलेन अशोककुमारेण उद्घाटनसत्रस्य सञ्चालनं कृतम्। कार्यक्रमे वरिष्ठसैन्याधिकारिणः, सामरिकविशेषज्ञाः, राजनयिकाः रक्षाक्षेत्रसम्बद्धाः विशेषज्ञाश्च उपस्थिताः आसन्।

सञ्जयसेठेन उक्तं यत् भारतस्य युवशक्तिः देशस्य विकासस्य सुरक्षायाश्च सर्वप्रमुखा शक्तिः अस्ति। सीमासु सशस्त्रबलानां सैनिकाः देशस्य सुरक्षायै कठिन-परिस्थितिषु दृढतया स्थिताः सन्ति। तेषां पराक्रमेण देशस्य युवानां ऊर्जया च भारतदेशः विश्वे नवीनं परिचयं प्राप्तवान् अस्ति। तेन उक्तं यत् भारतदेशः अधुना केवलं स्वार्थं निर्माणं कुर्वन् देशः नास्ति, अपितु विश्वस्य कृते निर्माणस्य क्षमताम् अपि विकसितवान् अस्ति। ‘भारते निर्माणम्’ इत्यस्मात् ‘विश्वस्य कृते निर्माणम्’ इत्यस्य यात्रायाः उल्लेखं कुर्वन् तेन उक्तं यत् विगते दशके विनिर्माणे, इलेक्ट्रॉनिक्स्-क्षेत्रे, चलदूरभाषनिर्माणे, रक्षोत्पादने, अन्तरिक्षे प्रौद्योगिक्यां च देशेन उल्लेखनीया प्रगतिः कृता अस्ति।

रक्षाराज्यमन्त्रिणा राष्ट्रनिर्माणाय शक्तेः सप्तधाराणां उल्लेखः कृतः। तासु विनिर्माणम्, कृषिः खाद्योत्पादनं च, प्रौद्योगिकी नवाचारश्च, आधारभूतसंरचना गतिशक्तिश्च, रक्षाशक्तिः, हरितनीलार्थ-व्यवस्था तथा सांस्कृतिकप्रभावः सौम्यशक्तिश्च अन्तर्भवन्ति। तेन उक्तं यत् एतेषु सर्वेषु क्षेत्रेषु यूनां सहभागितां वर्धयितुं भारतं विकसितराष्ट्रं कर्तुम् आवश्यकम् अस्ति।

तेन देशे नवोद्यमपरिसरतन्त्रस्य विस्तारस्य उल्लेखं कुर्वन् उक्तं यत् भारतदेशे नवोद्यमानां संख्या अधुना द्विलक्षाधि-काऽभवत्। अर्धचालकक्षेत्रे निवेशः, इलेक्ट्रॉनिक्स-उत्पादने वृद्धिः चलदूर-भाषनिर्माणं च देशस्य परिवर्तमानस्य औद्योगिकसामर्थ्यस्य उदाहरणानि सन्ति। तेन उक्तं यत् देशे सूक्ष्मलघुमध्यमोद्यमाः बहुसंख्यकान् जनान् रोजगारं जीविकां च प्रददति तथा महिला-उद्यमिनीनां सहभागिताऽपि निरन्तरं वर्धते।

सञ्जयसेठेन उक्तं यत् उपग्रहाधारित-प्रौद्योगिक्या सस्यानां, जलोपलब्धेः कीटानां च विषये सूचनाः कृषकेभ्यः प्राप्यन्ते। तेन किसान-सम्माननिधेः, प्रत्यक्षलाभा-न्तरणस्य खाद्यसुरक्षा-सम्बद्धानां योजनानां च उल्लेखः कृतः। अन्तरिक्षक्षेत्रे निजीसंस्थानां सहभागितां, चन्द्रयान-३ इत्यस्य सफलतां कृत्रिमबुद्धिमत्ताक्षेत्रे भारतस्य वर्धमानां भूमिकां च तेन रेखाङ्कितम्। तेन उक्तं यत् युवानः नवीनप्रौद्योगिकीविकासाय देशस्य समस्याः स्थानीयस्तरे समाधानं कर्तुं च प्रोत्साहनीयाः।

रक्षाक्षेत्रे स्वावलम्बनं महत्त्वपूर्णम् इति प्रतिपादयन् तेन उक्तं यत् देशस्य रक्षोत्पादनं निरन्तरं वर्धते तथा च रक्षानिर्यातेऽपि उल्लेखनीया वृद्धिः अभवत्। तेन युवभ्यः नवोद्यमेभ्यश्च रक्षाक्षेत्रे नवाचाराय प्रदीयमानायाः वित्तीय-सहायतायाः उल्लेखः कृतः। तेन उक्तं यत् मानवविरहितप्रणाल्यः, कृत्रिम-बुद्धिमत्ता आधुनिकप्रौद्योगिकी च भविष्यस्य रक्षासज्जतायाः महत्त्वपूर्णाः भागाः सन्ति।

सञ्जयसेठेन युवानः महत् लक्ष्यं निर्धारयितुं, भारतदेशे स्वदेशीयप्रौद्योगिकीं विकसितुं, देशस्य समस्यासु समाधानाय नवाचारं कर्तुं, केवलं उपभोक्तारः न भूत्वा निर्मातारः भवितुं स्वव्यवसायं राष्ट्रसेवया सह सम्बद्धं कर्तुं च आहूताः।

कार्यक्रमे मेजरजनरलेन (सेवानिवृत्तेन) अशोककुमारेण परिवर्तमानस्य युद्धस्वरूपस्य राष्ट्रियसुरक्षायाः च समस्यासु विचाराः प्रस्तुताः। तेन उक्तं यत् आधुनिककाले युद्धस्य पारम्परिक-सङ्कल्पना शीघ्रं परिवर्तते। अधुना शान्तेः युद्धस्य च मध्ये स्पष्टः भेदः न अवशिष्टः तथा विभिन्नप्रकारकाः ‘ग्रे जोन’ अभियानानि निरन्तरं प्रचलन्ति। अद्य खाद्यान्नम्, उर्वरकाणि, महत्त्वपूर्ण-खनिजानि, दुर्लभपृथिवीतत्त्वानि उन्नत-प्रौद्योगिकी च संसाधनानि अपि सामरिकप्रतिस्पर्धायाः भागाः अभवन्। अतः केवलया सैन्यशक्त्या राष्ट्रियसुरक्षा सुनिश्चितां कर्तुं न शक्यते। एतदर्थं ‘सम्पूर्णराष्ट्रम्’ इति दृष्टिकोणेन विभिन्नसंस्थानां क्षेत्राणां च क्षमताः एकत्र आनेतव्याः।

तेन उक्तं यत् कारगिलयुद्धस्य अनन्तरं गठितायाः कार्गिलसमीक्षासमितेः अनुशंसानाम् आधारेण संयुक्तयुद्धाध्ययन-केन्द्रस्य स्थापना अगस्तमासे २००७ तमे वर्षे कृता आसीत्। अस्य उद्देश्यं संयुक्तयुद्धप्रणाल्याः, राष्ट्रियसुरक्षायाः सैन्यसंसाधनानां प्रभावि-प्रयोगस्य च सम्बद्धेषु विषयेषु अध्ययनं, विश्लेषणं नीतिगतविमर्शस्य च प्रोत्साहनम् अस्ति। तेन उक्तं यत् केन्द्रेण अष्टादशवर्षीययात्रायां सामरिकाध्ययन-क्षेत्रे स्वकीयः विशिष्टः परिचयः निर्मितः अस्ति।

एयरमार्शलेन तेजिन्दरसिंहेन उक्तं यत् कारगिलसङ्घर्षस्य अनन्तरं रक्षाप्रबन्धने संयुक्ततायाः एकीकरणस्य च नूतना दिशा प्राप्ता। तिसृणां सेनानां मध्ये समन्वयं केवलं समन्वयपर्यन्तं सीमितं न कृत्वा सहभाग-योजना, संयुक्तक्षमताविकासः एकीकृतरसद्व्यवस्था च इत्येषु दिशासु अग्रे गन्तव्यम्। भविष्यस्य युद्धानि केवलं स्थल-वायु-समुद्रक्षेत्रेषु न भविष्यन्ति। अन्तरिक्षं, साइबरक्षेत्रम्, वैद्युतिकयुद्धं, सूचनाक्षेत्रं मनोवैज्ञानिकक्षेत्रं च युद्धस्य दिशां परिणामं च निर्धारयिष्यन्ति। अतः भारतीयसशस्त्रबलैः एतेषु सर्वेषु क्षेत्रेषु एकीकृतक्षमता विकसितव्या।

तेन उक्तं यत् एकीकृतरक्षा-कर्मचारिमुख्यालयं तिसृभिः सेनाभिः सह मिलित्वा एकीकृतक्षमता-विकासयोजनां निर्माति। अस्याः माध्यमेन विभिन्नसैन्यक्षेत्राणां दीर्घकालिका-वश्यकतानां क्षमता-विकासस्य च एकं समन्वितं प्रारूपं निर्मास्यते। ड्रोनयन्त्राणि, ड्रोनरोधिप्रणाल्यः, कृत्रिमबुद्धिमत्ता क्वाण्टमप्रौद्योगिकी च इत्यादीनां आधुनिकक्षमतानां रक्षातन्त्रे समावेशः आवश्यकः अस्ति।

कार्यक्रमस्य अवधौ रक्षासाहित्यस्य प्रोत्साहनाय अनेकेषां पुस्तकानां विमोचनमपि कृतम्। तेषु रक्षाप्रमुखस्य जनरल-अनिलचौहानस्य सैन्यजीवनस्य, नेतृत्वस्य सुधाराणां च आधारेण रचितं ‘एन एरा इन ऑलिव ग्रीन : जनरल अनिल चौहान-ड्यूटी, लीडरशिप एण्ड लीगेसी’ इति पुस्तकं प्रमुखम् आसीत्। एतदतिरिक्तं जलसुरक्षायाः, वैश्विकआतङ्कवादस्य रक्षासुधाराणां च सम्बद्धाः अन्ये प्रकाशनग्रन्थाः अपि प्रस्तुताः।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan