नव दिल्ली, 12 सितंबरमासः (हि.स.)।

उत्तराखण्डस्य स्वदेशीयायाः बद्रीधेनोः संरक्षणस्य आनुवंशिकसुधारस्य च दिशि महती उपलब्धिः प्राप्ता अस्ति। उन्नतप्रजननप्रविधेः ओवम-पिक्-अप् तथा इन-विट्रो-फर्टिलाइजेशन अर्थात् आईवीएफ् इत्यस्य माध्यमेन स्वस्थायाः बद्रीनस्लस्य वत्सायाः जन्म अभवत्। एषा वत्सा ११ सितम्बर् २०२६ दिनाङ्के शैक्षणिक-दुग्धविकास-प्रक्षेत्रे अजायत।

अस्याः उपलब्धेः विशेषता इयं यत् बद्रीधेनोः भ्रूणं साहीवाल्-धेन्वां प्रत्यारोपितम् आसीत्। सफलभ्रूणप्रत्यारोपणानन्तरं साहीवाल्-धेनुः स्वस्थां बद्रीवत्सां प्रसूतवती। बद्रीधेनुः उत्तराखण्डस्य राज्यपशुः अस्ति तथा च राज्यस्य महत्त्वपूर्णा स्वदेशीपशु-आनुवंशिकसम्पदा इति मन्यते।

इदं प्रयोगकार्यम् भारतीयकृष्यनुसन्धानपरिषदः राष्ट्रियदुग्धानुसन्धानसंस्थानस्य, करनालस्य, तथा गोविन्दबल्लभपन्त-कृषि-प्रौद्योगिकविश्वविद्यालयस्य, पन्तनगरस्य, सहयोगेन सम्पन्नम् अभवत्। परियोजनायै उत्तराखण्ड-जैवप्रौद्योगिकीपरिषदः, हल्दीतः वित्तीयसहयोगः प्राप्तः।

भारतीयकृष्यनुसन्धानपरिषदः राष्ट्रियदुग्धानुसन्धानसंस्थानस्य निदेशकः डॉ. धीरसिंहः शनिवासरे एकस्मिन् वक्तव्ये उक्तवान् यत् ओपीयू-आईवीएफ् इत्यादिभिः उन्नतप्रजननप्रविधिभिः आनुवंशिकरूपेण श्रेष्ठेभ्यः मादापशुभ्यः बहुसंख्याकाः भ्रूणाः निर्मातुं शक्यन्ते। एतेन पारम्परिकप्रजननस्य तुलनायां बद्रीनस्लस्य उत्कृष्टस्य जननद्रव्यस्य तीव्रतरं विस्तारं कर्तुं साहाय्यं भविष्यति।

अस्य अनुसन्धानकार्यक्रमस्य प्रारम्भः २०२३ तमे वर्षे गोविन्दबल्लभपन्तविश्वविद्यालयस्य तत्कालीनकुलपतेः डॉ. एम. एस. चौहानस्य प्रेरणया नेतृत्वेन च अभवत्। ततः पन्तनगरविश्वविद्यालयस्य भारतीयकृष्यनुसन्धानपरिषदः राष्ट्रियदुग्धानुसन्धानसंस्थानस्य च वैज्ञानिकैः बद्रीधेनोः कृते ओपीयू-आईवीएफ्, भ्रूणोत्पादनं तथा भ्रूणप्रत्यारोपणस्य प्रविधिविकासे कार्यं कृतम्।

श्रेष्ठबद्रीधेनुभ्यः गृहीतानि अण्डाणूनि

कार्यक्रमस्य अन्तर्गतं आनुवंशिकरूपेण मूल्यवतीभ्यः बद्रीधेनुभ्यः पराश्रव्यप्रौद्योगिक्याः साहाय्येन अण्डाणूनि निष्कासितानि। एतानि अण्डाणूनि प्रयोगशालायां परिपक्वीकृतानि तथा उत्तराखण्ड-पशुधन-विकास-मण्डलेन प्राप्तस्य आनुवंशिकरूपेण श्रेष्ठस्य बद्रीवृषभस्य शुक्रेण तेषां निषेचनं कारितम्।

निर्मितानि भ्रूणानि नियन्त्रितप्रयोगशालापरिस्थितौ विकसितानि। ततः उपयुक्तसमये साहीवाल्-धेनुषु अन्यासु च धेनुषु प्रत्यारोपितानि। अस्याः प्रक्रियायाः माध्यमेन एव एका साहीवाल्-ग्राहीधेनुः स्वस्थां बद्रीवत्सां प्रसूतवती।

वैज्ञानिकदलस्य अनुसारम् अन्यापि एका निर्मिता संकरजातीय-ग्राहीधेनुः आगामीषु पञ्चसु सप्तसु वा दिवसेषु बद्रीवत्सस्य जन्म दास्यति इति अपेक्षा अस्ति।

बद्रीनस्लस्य संरक्षणस्य आनुवंशिकसुधारस्य च कृते वैज्ञानिकाः अधुना श्रेष्ठानां अधिकदुग्धोत्पादकानां च बद्रीधेनूनां क्लोननिर्माणे अपि कार्यं कुर्वन्ति। अनुसन्धानस्य समये क्लोनकृतानां बद्रीभ्रूणानां निर्माणे सफलता प्राप्ता अस्ति।

अग्रिमचरणे ओपीयू-आईवीएफ् तथा क्लोनिंग्-प्रविधिभ्यां निर्मितानि भ्रूणानि साहीवाल्, संकरजातीय तथा बद्रीनस्लस्य उपयुक्तासु ग्राहीधेनुषु प्रत्यारोपयितुं योजना अस्ति। अस्य उद्देश्यं श्रेष्ठस्य बद्रीजननद्रव्यस्य तीव्रविस्तारं कर्तुं तथा अस्याः स्वदेशीयनस्लस्य दीर्घकालिकसंरक्षणं आनुवंशिकसुधारं च प्रोत्साहयितुम् अस्ति।

वैज्ञानिकानां मतानुसारं आधुनिकप्रजननप्रविधीनां देशीयानुवंशिकसम्पदां च एतत् संयोजनं हिमालयीयक्षेत्रे स्थायिपशुधनविकासस्य प्रोत्साहने सहायकं भवितुम् अर्हति।

-------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani