भारतवर्षे प्रतिवर्षं १४ सेप्टेम्बरदिने हिन्दी-दिवसः आचर्यते। अयं दिवसः भारतीयेतिहासस्य तस्याः महत्त्वपूर्ण-घटनायाः स्मरणं कारयति, यदा १४ सेप्टेम्बरमासे १९४९ तमे वर्षे संविधानसभया हिन्दीभाषा देवनागरीलिपौ सङ्घस्य राजभाषारूपेण स्वीकृता आसीत्।

संविधानसभायाः अस्मात् ऐतिहासिक-निर्णयात् अनन्तरं हिन्दीभाषायै शासकीयकार्येषु प्रमुखं स्थानं प्राप्तम्। अस्य निर्णयस्य स्मरणार्थं देशे प्रतिवर्षं १४ सेप्टेम्बरदिने हिन्दी-दिवसः आचर्यते। देशे प्रथमः हिन्दी-दिवसः १४ सेप्टेम्बरमासे १९५३ तमे वर्षे आचरितः आसीत्।

हिन्दीभाषायाः संवैधानिकस्थानस्य विषये एकं महत्त्वपूर्णं तथ्यम् अस्ति यत् संविधाने हिन्दीभाषा ‘राष्ट्रभाषा’ इति न, अपि तु ‘सङ्घस्य राजभाषा’ इति कथिता अस्ति। संविधानस्य अनुच्छेदः ३४३ इत्यनुसारं सङ्घस्य राजभाषा हिन्दी तथा तस्याः लिपिः देवनागरी अस्ति।

हिन्दी-दिवसः केवलं भाषायाः सम्मानस्य अवसरः न, अपि तु हिन्दीभाषायाः समृद्धसाहित्यस्य, संस्कृतेः तथा अभिव्यक्तिपरम्परायाः स्मरणस्य दिवसः अपि अस्ति। अस्मिन् अवसरे देशस्य सर्वत्र शासकीयसंस्थासु, शिक्षणसंस्थासु तथा विभिन्नेषु सङ्गठनेषु भाषणानि, निबन्ध-लेखनम्, कवितापाठः, वादविवादः अन्ये च कार्यक्रमाः आयोजिताः भवन्ति।

महत्त्वपूर्णाः घटनाक्रमाः

१७७० – डेनमार्कदेशे मुद्रणस्वातन्त्र्यस्य मान्यता प्राप्ता।१८३३ – विलियम् वेंटिकः भारतस्य प्रथमः गवर्नर-जनरल अभवत्।१९०१ – अमेरिकादेशस्य राष्ट्रपतिः विलियम् मैकेंजी अमेरिकादेशे गुटिकाप्रहारं कृत्वा हतः।१९१७ – रूसदेशः आधिकारिकरूपेण गणराज्यम् घोषितः।१९५९ – ‘लूना-२’ चन्द्रमण्डलस्य पृष्ठभागे अवतरत्। एतत् चन्द्रस्य पृष्ठभागं प्राप्तवती प्रथमं मानवनिर्मितवस्तु आसीत्। अनेन सोवियतसङ्घस्य अमेरिकादेशस्य च मध्ये अन्तरिक्षस्पर्धायाः प्रारम्भः अभवत्।१९६० – खनिजतैलोत्पादकदेशैः सम्मिल्य ओपेक्-सङ्घटनस्य स्थापना कृता।१९९९ – किरिबाती, नाउरू तथा टोंगा देशाः संयुक्तराष्ट्रसङ्घे सम्मिलिताः।२००० – माइक्रोसॉफ्ट्-संस्थया विण्डोज एम.ई. इत्यस्य प्रारम्भः कृतः।२००० – प्रधानमन्त्री अटलबिहारीवाजपेयी अमेरिकीय-सीनेट्-संसदः संयुक्तसभाम् सम्बोधितवान्। ओलम्पिक्-मशाल सिड्नीं प्राप्तवती।२००१ – अन्तरराष्ट्रीय-आतङ्कवादी ओसामा बिन् लादेनं ग्रहीतुं संचालितस्य अभियानस्य कृते अमेरिकादेशे ४० अरब-डॉलर-मितं धनम् अनुमोदितम्।२००३ – गुयाना-बिसाउदेशे सेनया राष्ट्रपतेः कुम्बा मालस्य सर्वकारस्य सत्तापरिवर्तनं कृतम्।२००३ – एस्टोनियादेशः यूरोपीयसङ्घे सम्मिलितः।२००६ – परमाणुशक्तिक्षेत्रे सहयोगवर्धनस्य विषये इब्सा-सङ्घटने सहमतिः अभवत्।२००६ – तिब्बतस्य आध्यात्मिकनिर्वासितनेता दलाई लामा संयुक्तराज्य-अमेरिकायाः सर्वोच्चनागरिकसम्मानेन सम्मानितः भविष्यति इति घोषणा कृता।२००७ – जापानेन तानेगाशिमा-स्थितात् प्रक्षेपणकेन्द्रात् प्रथमः चन्द्र-उपग्रहः एच-२ए प्रक्षेपितः।२००८ – रूसदेशस्य पेर्म् क्राय्-प्रदेशे पेर्म-विमानपत्तने एअरोफ्लोट्-८२१ विमानस्य दुर्घटनायां विमानस्थाः सर्वे ८८ जनाः मृताः।२००९ – भारतं श्रीलङ्कां ४६ धावनाङ्कैः पराजित्य त्रिकोणीय-श्रृङ्खलायाः कॉम्पैक्-कप-विजयं प्राप्तवान्।२००९ – भारतस्य लिएण्डरपेस: तथा चेकगणराज्यस्य लुकास् ड्लोही इत्येताभ्यां महेशभूपति-मार्कनोल्स: इत्येतयोः युगलं पराजित्य यू.एस्. ओपन्-पुरुषयुगलस्य विजयं प्राप्तम्।२०१३ – हिन्दी-दिवसस्य अवसरे भारतकोशस्य प्रक्षेत्रनाम तथा यू.आर्.एल् आङ्ग्लभाषायाः अतिरिक्तं हिन्दीभाषायाम् अपि उपलब्धम् अभवत्।२०१६ – पैरा-ओलम्पिक-२०१६ मध्ये भारतस्य पदकानां सङ्ख्या चत्वारि अभवत्।

जन्म

१८९४ – ज्ञानचन्द्रघोषः – भारतस्य प्रसिद्धः वैज्ञानिकः अनुसन्धानकर्ता च आसीत्।१९१० – रसूनासैदः – द्वितीयविश्वयुद्धकाले सक्रियासु महिला-योद्धृषु एका आसीत्।१९१४ – गोपालदास परमानन्द सिप्पी (जी.पी. सिप्पी) – चलचित्रनिर्देशकः।१९२१ – मोहनथपलियालः – कथाकारः।१९२३ – राम जेठमलानी – भारतस्य प्रसिद्धः अधिवक्ता राजनीतिज्ञश्च आसीत्।१९२८ – कमोडोर् बबरूभान यादवः – भारतीयनौसेनायां सैन्याधिकारी आसीत्। १९७१ तमे वर्षे भारत-पाकिस्तानयुद्धे तेन स्वशौर्यं प्रदर्शितम्।१९३० – राजकुमारकोहली – चलचित्रनिर्माता।१९४५ – तथागतरायः – भारतीयः राजनीतिज्ञः, अभियन्ता लेखकश्च।१९५४ – श्रीकान्तजिचकरः – भारतस्य एतादृशः योग्यः व्यक्तिः आसीत्, येन ४२ विश्वविद्यालयेषु शिक्षा प्राप्ता।१९५७ – अलार्मेल: वल्ली – भरतनाट्यम्-नृत्ये पाण्डनल्लूर-परम्परायाः अग्रणीप्रवर्तकत्वेन प्रसिद्धा।१९५७ – गोपीकुमार: पोदिला – प्रसिद्धः विद्वान् भारतीय-अमेरिकी वैज्ञानिकश्च आसीत्।१९६३ – रॉबिनसिंहः – भारतीयः क्रिकेट्-क्रीडकः।१९९३ – साजनप्रकाशः – ओलम्पिक्-क्रीडायै प्रत्यक्षयोग्यतां प्राप्तवान् प्रथमः भारतीयः तरकः।

निधनम्

१९४७ – कविवरः चन्द्रकुँवर: बर्त्वालः – हिन्दीभाषायाः ‘कालिदास’ इति प्रसिद्धः।१९७१ – ताराशंकर-बन्द्योपाध्यायः – ज्ञानपीठपुरस्कारेण सम्मानितः प्रसिद्धः बाङ्ग्लासाहित्यकारः।१९८५ – रामकृष्ण शिन्दे – हिन्दीचलचित्रजगतः प्रसिद्धः सङ्गीतकारः।१९९२ – चन्द्रसिंह: बिरकाली – आधुनिकराजस्थानस्य प्रसिद्धतमेषु प्रकृतिप्रेमिषु कविषु एकः।२००८ – राल्फरसेलः – मिर्जा गालिबस्य प्रसिद्धः विशेषज्ञः उर्दूभाषायाः विद्वांश्च आसीत्।

महत्त्वपूर्णाः अवसराः

हिन्दी-दिवसः।

विश्वबन्धुत्व-क्षमायाचनादिवसः।

राष्ट्रिय-हिन्दी-दिवस-सप्ताहः।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan