कश्मीरात् कन्याकुमारीपर्यन्तं भाषाणां ज्ञानधाराणां सङ्गमः, विविधतायाम् एकतायाः विराट्स्वरूपं साकारम्। भारतीयज्ञानपरम्परा, प्रादेशिकभाषाः समृद्धं भारतं च इति विषये भारतीयभाषासमागम-२०२६स्य साक्षी अभवत् काशी।

वाराणसी, १३ सितम्बरमासः (हि.स.)। कश्मीरात् कन्याकुमारीपर्यन्तं विस्तीर्णं भारतीयभाषाणां जगत् यथा विविधं समृद्धं च अस्ति, तथैव विकसितभारतस्य सम्भावनानां क्षितिजमपि व्यापकतरम् अस्ति। भारतीयभाषाः केवलं संवादस्य अभिव्यक्तेः च माध्यमानि न सन्ति, अपितु सहस्रेषु वर्षेषु सञ्चितस्य ज्ञानस्य, दर्शनस्य, विज्ञानस्य, साहित्यस्य, कलायाः, लोकपरम्पराणां जीवनदृष्टेश्च संवाहिकाः सन्ति। एतासु भाषासु सुरक्षितं ज्ञानम् आधुनिकशिक्षया, अनुसन्धानकार्येण, प्रौद्योगिक्या नवाचारैश्च सह संयोज्य भारतस्य ज्ञानशक्तेः नूतनं शिखरं प्राप्तुं शक्यते।

विश्वस्य प्राचीनजीवितनगरे काश्यां रविवासरे भारतीयभाषाणाम् एतस्याः सामर्थ्यस्य विराट्स्वरूपं दृष्टम्। महात्मागान्धी-काशीविद्यापीठस्य गान्ध्यध्ययनपीठसभागारे बहुभाषीयसमाचारसंस्थया हिन्दुस्थानसमाचारद्वारा ‘भारतीयज्ञानपरम्परा, प्रादेशिकभाषाः समृद्धं भारतं च’ इति विषये भारतीयभाषासमागम-२०२६ आयोजितः। समागमे भारतीयभाषाणां विविधज्ञानपरम्पराः विकसितभारतस्य सङ्कल्पेन संयोजयितुं वैश्विकज्ञानार्थव्यवस्थायां च भारतस्य भूमिकां सुदृढां कर्तुं विषये विचारविमर्शः अभवत्।

समागमस्य शुभारम्भः केन्द्रीयविश्वविद्यालयस्य हिमाचलप्रदेशस्य पूर्वकुलपतिना मुख्यातिथिना च डॉ. कुलदीपचन्द-अग्निहोत्रिणा, मुख्यवक्त्रा राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य अखिलभारतीयप्रचारटोल्याः सदस्येन मुकुलकानिटकरेण, विशिष्टातिथिना केन्द्रीयोच्चशिक्षासंस्थानस्य, सारनाथस्य, वाराणस्याः कुलपतिना भिक्षुणा प्रोफेसरेण डॉ. वङ्गछुग-दोर्जे-नेगिना, राज्यसूचनायुक्तेन पद्मनारायणेन (पी.एन.) द्विवेदिना, उत्तरप्रदेशसर्वकारस्य पर्यटनसंस्कृतिविभागस्य पूर्वमन्त्रिणा डॉ. नीलकण्ठतिवारिणा च संयुक्तरूपेण कृतः। वैदिकमन्त्राणां घोषस्य मध्ये भारतमातुः चित्रे माल्यार्पणं पुष्पार्पणं च कृतम्।

समारोहस्य अध्यक्षता हिन्दुस्थानसमाचारसमूहस्य अध्यक्षेण अरविन्दभालचन्द्रमार्डीकरेण कृता। मुख्यसमन्वयकेन उत्तरप्रदेश-उत्तराखण्ड-बिहार-झारखण्डानां क्षेत्रीयसम्पादकेन डॉ. राजेशतिवारिणा अतिथीनां स्वागतं कृतम्। महामना पण्डितमदनमोहनमालवीयहिन्दीपत्रकारितासंस्थानस्य, महात्मागान्धी-काशीविद्यापीठस्य, निदेशकस्य डॉ. नागेन्द्रकुमारसिंहस्य विशेषोपस्थितिः अभवत्। मञ्चसञ्चालनं हिन्दुस्थानसमाचारस्य सम्पादकेन जितेन्द्रतिवारिणा कृतम्।

कश्मीरात् कन्याकुमारीपर्यन्तम् एकः ज्ञानपरिवारः

भारतीयभाषासमागमे देशस्य भाषिकविविधतायाः तादृशं स्वरूपं समुपस्थितम् अभवत्, यस्मिन् विभिन्नभाषाणां विशिष्टपरिचयेन सह भारतस्य साझा सांस्कृतिकचेतना अपि दृष्टा। कश्मीरात् कन्याकुमारीपर्यन्तं विभिन्नासु भाषासु संरक्षिताः ज्ञानधाराः परस्परं संयुज्य तां विराटां भारतीयज्ञानपरम्परां निर्मान्ति, यस्याः मूलानि सहस्रवर्षेभ्यः प्राचीनानि सन्ति।

भाषाणां संयोजनस्य अर्थः केवलं शब्दानां साहित्यस्य च आदानप्रदानं नास्ति। अस्य व्यापकः अर्थः कस्यचित् प्रदेशे अर्जितं ज्ञानम्, अनुभवः परम्परा च अन्यस्मिन् प्रदेशे प्रापयितुम् अपि अस्ति। स्थानीयासु प्रादेशिकासु च भाषासु उपलब्धं ज्ञानं यदा आधुनिकप्रौद्योगिक्या, अङ्कीयमञ्चैः, शिक्षया अनुसन्धानकार्येण च सम्बद्धं भविष्यति, तदा भारतस्य भाषिकविविधता व्यापकस्य ज्ञानजालस्य रूपं धारयितुं शक्नोति।

समागमे अयं विषयः विशेषतया प्रतिपादितः यत् भारतीयभाषाः केवलम् अतीतस्य धरोहररूपेण न दृष्टव्याः, अपितु भविष्यस्य विकासशक्तिरूपेण ताः परिणेतव्याः। भाषासु सुरक्षितं ज्ञानम् आधुनिकसन्दर्भेषु उपयोगी कर्तुं विकसितभारतस्य निर्माणस्य महत्त्वपूर्णा कडी भवितुम् अर्हति।

धरोहरात् ज्ञानम्, ज्ञानात् नवाचारः, नवाचारादर्थव्यवस्था

भारतीयभाषासु उपलब्धं साहित्यं, लोकज्ञानं, पारम्परिकज्ञानं, दर्शनं जीवनानुभवाश्च केवलं सांस्कृतिकधरोहराः न सन्ति। तेषु आधुनिकानुसन्धानाय, नवाचाराय नूतनज्ञानोत्पादानां च व्यापकाः सम्भावनाः विद्यमानाः सन्ति। आवश्यकतास्ति एतेषां सुव्यवस्थितरूपेण सङ्कलनस्य, संरक्षणस्य, आधुनिकज्ञानविज्ञानप्रणालीभिः सह संयोजनस्य च।

कृत्रिमबुद्धिमत्ता, अङ्कीयप्रौद्योगिकी आधुनिकानुवादप्रणाल्यश्च अस्मिन् क्षेत्रे नवीनाः सम्भावनाः सृष्टवन्तः। एतासां प्रौद्योगिकीनां माध्यमेन प्रादेशिकभाषासु उपलब्धं सामग्रीरूपं ज्ञानं व्यापकसमाजं विश्वं च प्रति प्रापयितुं शक्यते। अनेन न केवलं भाषिकबाधाः न्यूनीभविष्यन्ति, अपितु भारतीयज्ञानपरम्परायाः नूतनाः आयामाः अपि प्रकाशं यास्यन्ति।

वैश्विकज्ञानार्थव्यवस्थायां भारतस्य नूतना पहचानम्

एकविंशतितम्यां शताब्द्यां वैश्विके अर्थतन्त्रे ज्ञानेन, प्रतिभया नवाचारेण च निर्णायकशक्तिः प्राप्ता अस्ति। अतः भारतस्य युवप्रतिभया सह तस्य बहुभाषिका बहुस्तरीया च ज्ञानपरम्परा अपि महती शक्तिः अस्ति। भारतीयभाषासमागमेन एतस्याः शक्तेः विकसितभारतस्य सङ्कल्पेन संयोजनस्य दिशः रेखाङ्कनं कृतम्।

यदि भारतस्य भाषिकविविधता शिक्षया, अनुसन्धानकार्येण, प्रौद्योगिक्या नवाचारेण च संयोजिता भवेत्, तर्हि एषा विविधता वैश्विकस्तरे भारतस्य विशिष्टपरिचयं प्रतिस्पर्धात्मकक्षमतां च सुदृढां कर्तुं शक्नोति। प्रादेशिकभाषासु उपलब्धस्य ज्ञानस्य अङ्कीयकरणं तस्य आधुनिकोपयोगश्च देशस्य बौद्धिकसम्पदः विस्ताराय महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोति।

भारतीयभाषाः भविष्यन्ति विकसितभारतस्य ज्ञानशक्तिः

समागमस्य मूलसन्देशः एष एव आसीत् यत् भारतीयभाषाणां केवलं धरोहररूपेण संरक्षणं पर्याप्तं नास्ति। ताः ज्ञानस्य, अनुसन्धानस्य, प्रौद्योगिक्याः अर्थव्यवस्थायाश्च सह संयोजनीयाः। यदा भारतीयभाषासु सञ्चितं ज्ञानम् आधुनिकप्रौद्योगिक्याः माध्यमेन देशं विश्वं च प्रति प्राप्स्यति, तदा संस्कृतेः संवाहिकाः एताः भाषाः ज्ञानोत्पादकशक्तिरूपेण परिवर्तितुं शक्नुवन्ति।

भारतीयभाषासु निहिता सांस्कृतिकपूँजी आधुनिकज्ञानार्थव्यवस्थया सह संयोजिता चेत् विकसितभारतस्य बौद्धिकायाः आर्थिकायाश्च शक्तेः नूतनां दिशां दातुं शक्नोति। काश्यां आयोजितेन भारतीयभाषासमागम-२०२६ इत्यनेन एतामेव सम्भावनां रेखाङ्कयता भाषिकविविधता भारतस्य दुर्बलता न, अपितु ज्ञानस्य, नवाचारस्य वैश्विकनेतृत्वस्य च महती पूँजी इति प्रतिपादितम्।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani