भारतस्य सर्वाः भाषाः क्षेत्रीयाः न अपितु अखिलभारतीयाः, अहम् इत्यस्मात् वयम् इति यात्रा भाषा : कानिटकरः

भाषासमागमे २०२६ उक्तं यद् भारते ज्ञानं नूतननिर्मितिः न अपितु शाश्वतसत्यस्य साक्षात्कारस्य प्रक्रिया

वाराणसी, १३ सितम्बरमासः(हि.स.)। राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य अखिलभारतीयप्रचारटोलीस्य सदस्यः मुकुलकानिटकरः रविवासरे अवदत् यत् विश्वं ज्ञानं निरन्तरं नूतनानां अन्वेषणानां निर्मितीनां च रूपेण पश्यति, किन्तु भारतस्य ज्ञानदृष्टिः अस्मात् कुतश्चित् अधिका व्यापकाऽस्ति। भारतीयपरम्परायां ज्ञानं कस्यापि नूतनवस्तुनः निर्मितिः न, अपितु शाश्वतसत्यस्य साक्षात्कारस्य प्रक्रिया अस्ति। विविधतासु एकत्वस्य परिचयः ज्ञानम् अस्ति तथा तस्यैव एकस्य सत्यस्य विशेषरूपेण प्रकटितस्य स्वरूपस्य अवगमनं विज्ञानम्। भारतीयज्ञानपरम्परायाः एषा दृष्टिः अद्य वैश्विकज्ञानविमर्शाय नूतनां दिशां प्रदातुं शक्नोति।

वाराणस्यां स्थितस्य महात्मागान्धीकाशीविद्यापीठस्य गान्धीअध्ययनपीठसभागारे हिन्दी दिवसस्य पूर्वसन्ध्यायां बहुभाषीयसमाचारसंस्थया हिन्दुस्थानसमाचारेण आयोजिते भारतीयज्ञानपरम्परा क्षेत्रीयभाषाः समृद्धभारतं च इति विषये भारतीयभाषासमागमे २०२६ मुख्यवक्तृरूपेण कानिटकरः भारतीयज्ञानस्य विज्ञानस्य भाषाणां प्रौद्योगिक्याश्च सम्बन्धं व्यापकसन्दर्भे प्रस्तुतवान्।

समागमं सम्बोधयन् सः अवदत् यत् भारतीयपरम्परायां विद्वान् सः न भवति यः एतत् दावयेत् यत् तेन विश्वाय किमपि पूर्णतया नूतनं प्रदत्तम्। अत्र विद्वत्ता तस्यां विनम्रतायां वर्तते, यस्यां व्यक्तिः कथयति यत् तेन किमपि नूतनं सत्यं निर्मितं न, अपितु शास्त्रेषु पूर्वमेव विद्यमानस्य सत्यस्य साक्षात्कारः कृतः। पाश्चात्यस्य आधुनिकस्य शोधपद्धतौ नूतनान्वेषणं विद्वत्तायाः आधारः भवितुम् अर्हति, किन्तु भारतीयदृष्टौ ज्ञानं पूर्वमेव अस्तित्वमानम् अस्ति तथा साधकः तस्य साक्षात्कारं करोति।

न्यूटनतः ऋषिपर्यन्तम्, अन्वेषणं न साक्षात्कारस्य परम्परा

स्वामीविवेकानन्दस्य सन्दर्भं दत्त्वा कानिटकरः अवदत् यत् पाश्चात्यजनानां कृते एतत् अवगन्तुं कठिनं भवितुम् अर्हति यत् भारते कश्चित् व्यक्तिः तावत् पूर्णविद्वान् न मन्यते यावत् सः स्वज्ञानं स्वस्य निर्मितिरूपेण न कथयित्वा पूर्वं साक्षात्कृतस्य सत्यस्य सम्बन्धेन न पश्यति। वेदव्यासेन महाभारते जीवनस्य असंख्याः आयामाः समाहिताः। भारतीयपरम्परायां ज्ञानस्य अग्रे संवर्धनस्य अर्थः केवलं नूतनं घोषयितुं न, अपितु पूर्वं प्राप्तं ज्ञानम् अवगन्तुं तस्य साक्षात्कारं कर्तुं तत् नूतनसंततिं प्रति प्रापयितुं च अस्ति।

एकत्वस्य ज्ञानं ज्ञानम्, विशेषतायाः परिचयः विज्ञानम्

कानिटकरः अवदत् यत् भारते ज्ञानस्य मूलार्थः एव एकत्वस्य दृष्टिः अस्ति। भौतिकी पदार्थस्य सत्यं बोधयति, जीवविज्ञानं जीवनस्य चेतनायाश्च रहस्यानि अन्वेषयति तथा रसायनविज्ञानं पदार्थानां विशेषतानां परिचयं करोति। प्रत्येकस्याः विद्यायाः मध्ये तस्य एकस्य परिचयः ज्ञानम् अस्ति तथा सः एकः कस्मिन् विशेषरूपेण प्रकटितः इति अवगमनं विज्ञानम् अस्ति।

प्रफुल्लचन्द्ररायस्य हिन्दूकेमिस्ट्री इति ग्रन्थस्य इतिहासस्य उल्लेखं कुर्वन् सः अवदत् यत् भारतस्य रसविद्यायाम् अपि एकत्वस्य दृष्टिः दृश्यते। यस्यां व्यापकसत्तायां लोहं विद्यते, तस्यामेव सत्तायां सुवर्णमपि विद्यते। अस्यैव भावनायाः आधारेण लोहं सुवर्णे परिवर्तयितुं समर्थं तत्त्वं पारसम् इति कथितम्। भारतीयं रसायनविज्ञानं पदार्थानां प्रयोगपर्यन्तं सीमितं नासीत्, अपितु तस्य पृष्ठे विद्यमानां व्यापकसत्ताम् अवगन्तुं जिज्ञासा अपि तत्र आसीत्।

सर्वे भवन्तु सुखिनः इत्यत्र विश्वकल्याणस्य दर्शनम्

मुकुलकानिटकरः अवदत् यत् भारतीयदृष्टिः कस्यचित् एकस्य पन्थस्य मतस्य वा श्रेष्ठतायाः सङ्घर्षः नास्ति। भारते विभिन्नेषु मार्गेषु एकस्यैव सत्यस्य सम्भावना स्वीकृता। अत एव भारतीयप्रार्थना केवलं स्वस्य सुखस्य कामनां न करोति, अपितु सर्वे भवन्तु सुखिनः इति भावं धारयति। सः अवदत् यत् भारतीयशान्तिमन्त्रे केवलं मनुष्यस्य कृते न, अपितु अन्तरिक्षस्य पृथिव्याः जलस्य अग्नेः सम्पूर्णस्य सृष्टेः च शान्तेः कामना कृता अस्ति। एषैव व्यापकता भारतीयज्ञानपरम्परां स्थानीयसीमाभ्यः बहिः निष्कास्य वैश्विकमानवतायै प्रासङ्गिकां करोति।

गङ्गायाः इव निरन्तरं प्रवहिता ज्ञानधारा

मुकुलकानिटकरः अवदत् यत् परम्परायाः अर्थ एव अस्ति यत् या निरन्तरं प्रवर्तते। यथा गङ्गायाः धारा युगान् युगान् प्रवहति, तथैव भारते ज्ञानस्य धाराऽपि अनादिकालतः प्रवहन्ती अस्ति।

गुरुकुलानां अन्वेषणस्य अनुभवम् उद्घाटयन् सः अवदत् यत् प्रारम्भे अयं भावः अभवत् यत् गुरुकुलपरम्परा समाप्ता अभवत्, किन्तु अन्वेषणं कृत्वा ज्ञातं यत् अद्यापि शताधिकानि गुरुकुलानि प्रचलन्ति। धनुर्वेदस्य गुरुकुलानाम् अन्वेषणे पञ्चाशदधिकानि न, अपितु एकशतपञ्चाशदधिकानि गुरुकुलानि प्राप्तानि। पीढीतः पीढीं कस्यचित् विद्यायाः हस्तान्तरणमपि गुरुकुलपरम्परायाः स्वरूपमेव अस्ति। पित्रः पुत्रं प्रति गुरोः शिष्यं प्रति च ज्ञानस्य प्रवाहः भारतीयसभ्यतायाः निरन्तरतायाः आधारः अभवत्।

सहस्रवर्षाणां ज्ञानयात्रायाः प्रतीकं काशी

काशीं ज्ञानधारायाः जीवन्तं प्रतीकं कथयन् कानिटकरः अवदत् यत् अत्र कलायाः विद्यायाः मर्दनस्य योगस्य आयुर्वेदस्य अनेकेषां विद्याणां च गुरुकुलपरम्पराणां प्रमाणानि प्राप्यन्ते। कलासम्बद्धानां ग्रन्थानामपि एकशतपञ्चाशदधिकानि प्रामाणिकस्रोतांसि प्राप्तानि। एषा ज्ञानपरम्परा केवलं संस्कृतपर्यन्तं सीमिता नाभवत्, अपितु भारतस्य विभिन्नासु भाषासु अस्याः निरन्तरं लेखनं प्रवाहश्च अभवत्। सः अवदत् यत् काशी केवलं तीर्थं न, अपितु भारतस्य अनवरतज्ञानयात्रायाः प्रतीकम् अस्ति। अधुना आवश्यकता अस्ति यत् काशीतः भारतीयज्ञानपरम्परायाः आधुनिकज्ञानविज्ञानयोः मध्ये संवादस्य नूतनः सेतुः निर्मीयेत।

भारतस्य प्रत्येकं भाषा अखिलभारतीया

भारतीयभाषाणां क्षेत्रीयभाषारूपेण कथने कानिटकरः अवदत् यत् कस्यापि भारतीयभाषायाः परिचयः केवलं तस्याः भौगोलिकक्षेत्रेण न भवितुं शक्नोति। तमिळ् तेलुगु कन्नड मराठी गुजराती असमिया हिन्दी वा अन्यतमा भारतीयभाषा भवेत्, भाषा भिन्ना भवितुम् अर्हति, किन्तु तस्यां व्यक्तः भावः भारतस्यैव अस्ति। द्वौ कोसौ यावत् जलं परिवर्तते, चत्वारः कोसाः यावत् वाणी परिवर्तते इति कथनस्य उल्लेखं कुर्वन् सः अवदत् यत् भारते भाषा परिवर्तिता, किन्तु भावः न परिवर्तितः। नानकदेवः श्रीमन्तशङ्करदेवः समर्थरामदासः स्वामीविवेकानन्दश्च इत्यादयः महापुरुषाः विभिन्नेषु भाषाक्षेत्रेषु यात्रां कृत्वा संवादं स्थापितवन्तः। अस्य आधारः एव आसीत् यत् भाषा परिवर्तितुं शक्नोति, भावः न परिवर्तते।

मुकुलकानिटकरः अवदत् यत् भारतस्य भाषाः क्षेत्रीयाः न, अखिलभारतीयाः सन्ति। तमिळभाषायां असमियाभाषायां मराठीभाषायां गुजरातीभाषायां हिन्दीभाषायां वा लिखितम् अस्ति चेदपि तासु अभिव्यक्तः भारतः एक एव अस्ति। सर्वाः भाषाः देशस्य सामूहिकचेतनायाः सांस्कृतिकैकतायाश्च वाहिकाः सन्ति।

अहम् इत्यस्मात् वयम् इति यात्रा भाषा

कानिटकरः अवदत् यत् भाषायाः उद्देश्यं केवलं सूचनां दातुं स्वस्य विचारं व्यक्तुं वा नास्ति। भाषा अहम् इत्यस्मात् वयम् इति भवितुं प्रक्रिया अस्ति। वाण्याः साधना अहङ्कारस्य विसर्जनस्य साधना अस्ति। यदा हृदयात् हृदयं सम्बध्यते, तदैव वास्तविकः संवादः जायते।

दक्षिणामूर्तेः परम्परायाः उल्लेखं कुर्वन् सः अवदत् यत् भारते मौनमपि ज्ञानस्य माध्यमम् अभवत्। गुरोः मौनेन शिष्यस्य संशयाः दूरीभवन्ति इति परम्परा आसीत्। वाणी परातः पश्यन्तीपर्यन्तं, पश्यन्तीतः मध्यमा पर्यन्तं मध्यमा च वैखरीपर्यन्तम् आगच्छति। शब्दः यदा अङ्कितः भवति तदा अक्षरं भवति तथा यस्य क्षरणं न भवति तत् अक्षरम् अस्ति।

पाण्डुलिपितः चलदूरभाषायै कृत्रिमबुद्धिपर्यन्तं प्राप्ता अक्षरस्य यात्रा

मुकुलकानिटकरः अवदत् यत् अक्षरस्य यात्रा अद्य अङ्कीययुगे प्रविष्टा अस्ति। टेलीप्रिण्टरतः सङ्गणकं, सीडी, अन्तर्जालं च अतिक्रम्य अक्षरं चलदूरभाषां प्राप्तम्। आधुनिकप्रौद्योगिक्याः माध्यमेन अद्य कस्यापि विषयस्य सूचना तत्क्षणं प्राप्तुं शक्यते। एषः केवलं तकनीकीपरिवर्तनं न, अपितु सहस्रवर्षेभ्यः प्रवर्तमानायाः वाण्याः अक्षरस्य ज्ञानस्य च यात्रायाः नूतनः सोपानः अस्ति।

कानिटकरः अवदत् यत् हिन्दुस्थानसमाचारः विश्वस्य एकमात्रा बहुभाषीयसमाचारपरम्परा अस्ति। काश्यां वाण्याः अस्याः साधनायाः अग्रे संवर्धनाय विगतेभ्यः वर्षेभ्यः क्रियमाणानां प्रयासानां प्रशंसां कुर्वन् सः भारतीयभाषासमागमस्य आयोजनं भारतीयभाषाणां ज्ञानपरम्परायाश्च व्यापकपुनर्जागरणस्य दिशि महत्त्वपूर्णां प्रयत्नरूपेण वर्णितवान्।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani