ग्रुप्-कैप्टन् शुभांशुशुक्लस्य ‘द सेकण्ड् ऑर्बिट्’ इति पुस्तकस्य लोकार्पणम्, विद्यार्थिभिः सह अन्तरिक्षयात्रायाः अनुभवानां सहभागः

लखनऊम्, १५ सितम्बरमासः (हि.स.)। उत्तरप्रदेशस्य राजधानी लखनऊनगरे राष्ट्रियपुस्तकन्यासः, भारतम् इत्यस्य आयोजनेन प्रचलिते गोमतीपुस्तकमहोत्सवे मङ्गलवासरे ग्रुप्-कैप्टन् शुभांशुशुक्लेन सह विशेषः संवादसत्रः ‘धरणीतः अन्तरिक्षपर्यन्तं स्वप्नानाम् उड्डयनम्’ इति आयोजितः। अस्मिन् अवसरे तस्य आङ्ग्लभाषायां रचितस्य ‘द सेकण्ड् ऑर्बिट्’ इति पुस्तकस्य लोकार्पणं तेन स्वपरिजनैः सह संयुक्तरूपेण कृतम्। कार्यक्रमे भारतस्य प्रथमेन अन्तरिक्षयात्रिणा राकेशशर्मणा दृश्यसन्देशस्य माध्यमेन शुभांशुशुक्लस्य पुस्तकस्य तथा तस्य अन्तरिक्षयात्रायाः प्रशंसा कृता तथा तस्मै शुभकामनाः प्रदत्ताः।

विद्यार्थिभिः सह अन्तरिक्षयात्रायाः अनुभवानां सहभागः

पुस्तकस्य लोकार्पणानन्तरं शुभांशुशुक्लः छात्रैः छात्राभिश्च सह संवादं कृतवान् तथा स्वबाल्यकालस्य, शिक्षायाः, भारतीयवायुसैन्ये सेवायाः, प्रशिक्षणस्य तथा अन्तरिक्षपर्यन्तं प्राप्तेः सम्पूर्णयात्रायाः अनुभवान् साझीकृतवान्। सः उक्तवान् यत् अन्तरिक्षात् पृथिवीं दृष्ट्वा मनुष्यस्य चिन्तनं दृष्टिकोणश्च पूर्णतया परिवर्तते।

सः अवदत् यत् अन्तरिक्षात् न कश्चित् देशः दृश्यते, न कश्चित् नगरं न च कापि प्रादेशिकसीमा दृश्यते। तत्र केवलं एका सुन्दरी एकीकृता च पृथिवी दृश्यते। सः विद्यार्थिनः बोधयन् उक्तवान् यत् यदि अन्तरिक्षे कश्चित् परग्रही तं पृच्छेत् यत् सः कुत्रतः आगतः, सः च स्वनगरस्य वा स्वदेशस्य वा नाम वदेत्, तर्हि सम्भवतः सः परग्रही तद् न अवगच्छेत्। किन्तु यदि सः वदेत् यत् ‘अहं पृथिवीतः आगतः’, तर्हि सा वार्ता तत्क्षणमेव अवगम्येत। अन्तरिक्षात् पृथिवीं दृष्ट्वा एषः अनुभवः भवति यत् पृथिव्यां निर्मिताः सीमाः कियन्त्यः लघ्व्यः सन्ति तथा वयं सर्वे एकस्यैव ग्रहस्य निवासिनः स्मः।

शुभांशुशुक्लः अन्तरिक्षयात्रायाः प्रारम्भिकक्षणानि स्मरन् उक्तवान् यत् यदा सः प्रथमवारं अन्तरिक्षस्य दिशि प्रस्थितवान् तदा तस्य मनसि उत्साहेन सह एकप्रकारस्य भयमपि आसीत्। सः तस्याः स्थितेः तुलना परीक्षाकक्षेण सह कृतवान्। यथा परीक्षा आरम्भात् पूर्वं बहु किमपि ज्ञात्वा अपि कतिपयेषु क्षणेषु मस्तिष्कं रिक्तमिव भवति, तथैव अनुभवः तस्यापि अभवत्। तथापि सः स्वात्मानं संयमितवान् तथा मानसिकरूपेण दृढः भूत्वा अभियानस्य दिशि अग्रे गतवान्।

अन्तरिक्षस्य परिस्थितिभिः नूतनानुभवाः शिक्षिताः

अन्तरिक्षे निवासकाले शरीरे दैनिकजीवने च अनेकप्रकारकाः परिवर्तनाः अनुभूयन्ते। सूक्ष्मगुरुत्वाकर्षणस्य कारणेन शरीरस्य लम्बता किञ्चित् वर्धितुं शक्नोति तथा पृथिव्यां प्रत्यागत्य शरीरं शनैः शनैः स्वाभाविकस्थितौ प्रत्यागच्छति। तत्र उपवेशनस्य, उत्थानस्य, चलनस्य च पद्धतिरपि पृथिव्याः पद्धतेः सर्वथा भिन्ना भवति।

सः उक्तवान् यत् यदि अन्तरिक्षे जलं पतति तर्हि तत् पृथिव्यामिव अधः न पतति, अपि तु लघुगोलाकारबिन्दुरूपेण प्लवमानं तिष्ठति। एतादृश्यः परिस्थितयः अन्तरिक्षे वैज्ञानिकप्रयोगेभ्यः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णाः भवन्ति। शुभांशुशुक्लः उक्तवान् यत् स्वकीय-अभियानकाले तेन अनेकाः प्रयोगाः कृताः, येषां माध्यमेन सूक्ष्मगुरुत्वाकर्षणस्य मानवशरीरे समीपस्थे वातावरणे च प्रभावं ज्ञातुं प्रयत्नः कृतः।

दीर्घकालपर्यन्तम् अन्तरिक्षे निवासेन मांसपेशीष्वपि प्रभावः भवति। पृथिव्यामिव शरीरस्य गुरुत्वाकर्षणस्य विरुद्धं कार्यं कर्तुं न आवश्यकं भवति, अतः मांसपेशयः दुर्बलाः भवन्ति। अत एव अन्तरिक्षयात्रिभिः नियमितरूपेण व्यायामः कर्तव्यः भवति। अन्तरिक्षयानस्य अन्तः वायुः, तापमानं वातावरणं च नियन्त्रितपरिस्थितौ स्थाप्यन्ते।

पृथिव्यां प्रत्यागत्य शरीरस्य पुनः गुरुत्वाकर्षणस्य अनुकूलं भवितुं समयः आवश्यकः भवति। प्रारम्भे चलनं, उपवेशनं, यावत् शयनमपि असहजं भवितुम् अर्हति। शुक्लः उक्तवान् यत् अन्तरिक्षात् पृथिव्यां प्रत्यागमनमपि तस्य कृते महत्त्वपूर्णः व्यक्तिगतः अनुभवः आसीत्।

युवानां स्वप्नेभ्यः प्रदत्ता उड्डयनशक्तिः

शुभांशुशुक्लः विद्यार्थिभ्यः उक्तवान् यत् भारतं स्वस्य अन्तरिक्षकार्यक्रमं निरन्तरं नूतनानि उच्चशिखराणि प्रति नयति। देशः गगनयान-अभियानस्य सज्जतां करोति तथा भविष्ये चन्द्रमसि भारतीयमानव-अभियानस्य दिशि अपि अग्रे गन्तुं लक्ष्यम् अस्ति। सः उक्तवान् यत् एतत् स्वप्नं केवलं कतिपयेषां वैज्ञानिकानाम् अथवा अन्तरिक्षयात्रिणां नास्ति, अपि तु सम्पूर्णस्य देशस्य स्वप्नम् अस्ति।

सः लखनऊस्य युवानां उत्साहं वर्धयन् उक्तवान् यत् अस्यैव नगरस्य युवकोऽपि अन्तरिक्षयात्री भवितुं शक्नोति। तदर्थं निरन्तरं परिश्रमः, अनुशासनम्, समर्पणं मानसिकदृढता च आवश्यकाः सन्ति। सः उक्तवान् यत् वर्षे २०४७ तमे विकसितभारतस्य सङ्कल्पः तदैव पूर्णः भविष्यति, यदा देशस्य प्रत्येकः युवा स्वदायित्वम् अवगत्य स्वक्षेत्रे पूर्णनिष्ठया योगदानं दास्यति।

राकेशशर्मणः प्रसिद्धस्य सन्देशस्य ‘सारे जहाँ से अच्छा’ इत्यस्य उल्लेखं कुर्वन् सः उक्तवान् यत् अद्य भारतं अन्तरिक्षात् विश्वस्य समक्षं नवीनदृष्ट्या प्रस्तुतुं दायित्वं नूतनपीढ्याः अस्ति। अन्तरिक्षात् पृथिव्याः सौन्दर्यं, नगराणां प्रकाशाः, हिमालयः तथा सीमाभ्यः परे एका साझा पृथिवी दृश्यते। एतत् दृश्यं अस्मान् स्मारयति यत् वयं सर्वे एकस्यैव ग्रहस्य भागाः स्मः।

लखनऊतः प्रारब्धा यात्रा

स्वजीवनस्य कथां कथयन् शुभांशुशुक्लः उक्तवान् यत् तस्य विद्यालयीयदिनानां लखनऊनगरम् अद्यतनलखनऊनगरात् पर्याप्तं भिन्नम् आसीत्। तस्मिन् काले सुविधाः सीमिताः आसन् तथा प्रायः विद्युत् अपि विच्छिद्यते स्म। एतादृशे वातावरणे अन्तरिक्षपर्यन्तं गन्तुं स्वप्नं द्रष्टुं सुलभं नासीत्। सः उक्तवान् यत् सः अपि कदापि न अचिन्तयत् यत् एकदा सः अन्तरिक्षयात्रां करिष्यति, किन्तु महत्स्वप्नं निरन्तरपरिश्रमश्च असम्भवमिव लक्ष्यं सम्भवं कृतवन्तौ।

सः उक्तवान् यत् अद्यतनयुवानां समीपे शिक्षायाः प्रौद्योगिक्याश्च क्षेत्रे पूर्वापेक्षया अधिकाः सुविधाः सन्ति। आवश्यकता केवलम् एतेषां संसाधनानां सम्यक् उपयोगस्य तथा स्वलक्ष्ये प्रति समर्पितस्य भवितुम् अस्ति। सः विद्यार्थिभ्यः उक्तवान् यत् अन्तरिक्षयात्रिणोऽपि सामान्यमनुष्याः इव भवन्ति। तेषु कापि जादुई शक्तिः न भवति। अन्तरं केवलं तेषां चिन्तने, स्वप्नेषु तथा तानि पूरयितुं दृढनिश्चये अस्ति।

वर्षं २०१९ जीवनस्य निर्णायकं पर्व अभवत्

शुभांशुशुक्लः उक्तवान् यत् वर्षं २०१९ तस्य जीवनस्य अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं सोपानम् आसीत्। तस्मिन् समये सः बेङ्गलूरुनगरे आसीत्, यदा तस्मै स्वकीयचयनस्य सन्देशः प्राप्तः। सः उक्तवान् यत् सन्देशं प्राप्त्वा सः कतिपयकालं यावत् स्ववाहनस्य समीपे स्थित्वा तां प्रसन्नताम् अनुभूतवान्। सर्वप्रथमं तेन एषा वार्ता स्वपत्न्या बालकैश्च सह सहकृता। परिवारस्य प्रसन्नतया तस्मै अनुभूतम् यत् एषा उपलब्धिः केवलं तस्य नास्ति, अपि तु सम्पूर्णस्य परिवारस्य अस्ति।

भारतीयवायुसैन्ये सेवाकाले प्राप्तान् अनुभवन् स्मरन् सः स्वपत्न्याः कामनायाः योगदानमपि विशेषरूपेण रेखाङ्कितवान्। सः उक्तवान् यत् प्रत्येकस्मिन् परिस्थितिपूर्णे काले परिवारस्य सहयोगः विश्वासश्च तस्य शक्तिः अभवताम्। सः युवभ्यः उक्तवान् यत् कस्यापि व्यक्तेः सफलतायाः पृष्ठे परिवारस्य, मित्राणां, शिक्षकाणां सहयोगिनां च महत्त्वपूर्णं योगदानं भवति। अतः सफलतायाः सह तेषां जनानां सम्मानः करणीयः, ये यात्रायां सहायतां कृतवन्तः।

अन्ते शुभांशुशुक्लः विद्यार्थिभ्यः उक्तवान् यत् जीवने किमपि स्वप्नम् असम्भवं नास्ति। आवश्यकता अस्ति यत् लक्ष्यं विशालं भवेत्, परिश्रमः दायित्ववान् च भवेत् तथा प्रयासः निरन्तरं प्रवर्तेत। सः उक्तवान्— “बृहद् स्वप्नं द्रष्टुं मा बिभीत। बहुवारं यत् स्वप्नम् असम्भवमिव दृश्यते, तदेव जीवने महत्तमायाः उपलब्धेः कारणं भवति।” सः युवभ्यः देशस्य विकासे योगदानं दातुं तथा भारतस्य उज्ज्वलभविष्यस्य निर्माणे स्वकीयां भूमिकां निर्वोढुम् आह्वानं कृतवान्।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani