भागलपुरम्, 18 सितंबरमासः (हि.स.)।

भारतस्य समृद्धायाः सांस्कृतिकविरासतायाः प्रतीकं बिहारस्य प्राचीनं लोकचित्रकलारूपं ‘मञ्जूषाकला’ च अद्य आधुनिकतायाः युगे स्वकीयां परिचितिं रक्षितुं सङ्घर्षं करोति।

अङ्गप्रदेशस्य भागलपुरस्य समीपवर्तिक्षेत्राणां च एतां ऐतिहासिकां धरोहरां संरक्षितुं वैश्विकमञ्चे च तस्याः परिचितिं स्थापयितुं भागलपुरस्य विख्यातः मञ्जूषागुरुः मनोजपण्डितः अभूतपूर्वम् उदाहरणरूपेण समुत्थितः अस्ति। यत्र एकतः विपणिवादस्य न्यूनायाश्च आयस्य कारणेन युवजनाः अस्याः कलायाः विमुखाः भवन्ति, तत्र मनोजपण्डितः एनां कलां भाविसन्ततिं प्रति प्रापयितुं सङ्कल्पेन अहर्निशं प्रयत्नं करोति।

मञ्जूषाकलायाः प्रत्यक्षसम्बन्धः लोककथायाः बिहुलाविषहरेः सह अस्ति। मान्यते यत् सती बिहुला स्वस्य पतिः लखिन्दरस्य प्राणान् पुनः प्राप्तुं तस्य शवम् वंशमञ्जूषायां स्थापयित्वा देवलोकं प्रति कठिनयात्रां कृतवती आसीत्। शताब्देभ्यः एषा कथा वर्णैः रेखाभिश्च चित्ररूपेण प्रस्तुत्यते।

परम्परया अस्यां कलायां केवलं त्रयाणां वर्णानां रक्तस्य पीतस्य हरितस्य च प्रयोगः भवति। सर्पः, बिहुला, लखिन्दरः, सूर्यः, चन्द्रमा विशिष्टा रेखीयसीमा च अस्याः कलायाः प्रमुखाः परिचायकाः सन्ति। कदाचित् गृहाणां भित्तीनां पूजासामग्रीणां च शोभां वर्धयन्ती एषा कला अधुना शनैः शनैः संकुचिता भवति।

मञ्जूषागुरुः मनोजपण्डितः कथयति यत् हस्तेन सूक्ष्मकारीगरीकरणे मासानां परिश्रमः अपेक्ष्यते, येन उत्पादाः महर्घाः भवन्ति। तद्विपरीतं विपण्यां यन्त्रनिर्मितानां सस्तवस्तूनां बाहुल्यम् अस्ति। उचितविपणेरभावेन न्यूनायेन च बहवः पारम्परिककलाकाराः अन्यानि रोजगारकार्याणि स्वीकृतवन्तः। युवजनेष्वपि अस्याः कलायाः शिक्षणे उदासीनता दृश्यते।

अस्याः कलायाः स्मृतिष्वेव सीमितीकरणात् संरक्षणाय मनोजपण्डितेन तस्याः आधुनिकरूपेण विकासः प्रारब्धः। तस्य प्रयत्नैः अधुना मञ्जूषाकला केवलं वंशमञ्जूषासु एव सीमिता नास्ति, अपितु साड़ीवस्त्रेषु, उत्तरीयेषु, आधुनिकवस्त्रेषु, गृहसज्जासामग्रीषु लेखनसामग्रीषु च चित्रितुं प्रयुज्यते।

मनोजपण्डितः न केवलं स्वयम् एतां कलां संरक्षति, अपितु स्थानीययुवानां महिलानां च आत्मनिर्भरत्वाय प्रशिक्षणशिबिराणाम् आयोजनमपि प्रारब्धवान्। सः अधुना पर्यन्तं शतशः छात्रछात्राभ्यः अस्याः प्राचीनकलाविधायाः सूक्ष्मताः शिक्षितवान्, येन एषा विरासत् भाविसन्ततिं प्रति सुरक्षितरूपेण प्राप्नुयात्।

तस्य मतम् अस्ति यत् यावत् स्थानीयस्तरे कलाकारभ्यः नियमितरोजगारः विशालं विपणिश्च न प्राप्यते, तावत् कलायाः पूर्णविकासः सम्भवः नास्ति।

अङ्गसंस्कृतेः अस्याः सौन्दर्यपूर्णायाः विरासतायाः संरक्षणाय सर्वकारीयप्रोत्साहनस्य बृहद्व्यावसायिकविपणीनां च सहकारितायाः अत्यन्तम् आवश्यकता अस्ति। ‘मञ्जूषागुरुः’ मनोजपण्डितः इत्यादीनां समर्पितकलाकाराणां परिश्रमः तदैव सफलः भविष्यति, यदा वयं सर्वे मिलित्वा एताभिः हस्तनिर्मिताभिः कलाकृतिभिः स्वगृहाणि अलङ्करिष्यामः तथा च अस्याः अमूल्यायाः विरासतायाः क्रेतारः भविष्यामः।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani