उज्जयिनी, १८ सेप्टेम्बरमासः (हि.स.)। राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सरसङ्घ-चालकः डॉ. मोहनभागवतः युवकेभ्यः धर्मं पूजापद्धतेः सीमाभ्यः बहिः निष्कास्य जीवनस्य आचरणेन सह सम्बद्धं कर्तुम् आह्वानं कृतवान्। तेन उक्तं यत् धर्मस्य आङ्ग्लभाषायाः ‘रिलिजन’ इति शब्दस्य समानार्थकरूपेण ग्रहणं सम्यक् नास्ति। ‘रिलिजन’ इत्यस्य सम्बन्धः बन्धनेन अनुशासनेन च अस्ति, परन्तु धर्मः मनुष्यं मुक्तं करोति।

डॉ. भागवतस्य उक्तिः अस्ति यत् भारते धर्मः जीवनस्य प्रत्येकस्मिन् चरणे विद्यमानः भवति। तं स्वीकरोतु वा न स्वीकरोतु, अस्तित्वस्य आरम्भात् अन्तपर्यन्तं धर्मः विद्यमानः तिष्ठति तथा च जीवनस्य अनेके नियमाः तदनुसारमेव प्रवर्तन्ते। एतत् तेन शुक्रवासरे सेवाज्ञसंस्थानस्य तत्वावधाने गीताभवने आयोजिते त्रिदिवसीये युवधर्मसंसदि उक्तम्।

गीताभवने १७ सेप्टेम्बरमासतः १९ सेप्टेम्बरमासपर्यन्तम् आयोजितायां ‘युवधर्मसंसदि’ देशस्य विभिन्नेभ्यः भागेभ्यः प्रायः १७०० छात्राः छात्राश्च भागं गृह्णन्ति। कार्यक्रमे शुक्रवासरे प्रायः ३०० विद्वांसः, शिक्षकाः, शोधकर्तारः धर्माचार्याश्च अपि भागं गृहीतवन्तः। डॉ. भागवतः उद्घाटनसत्रे सम्मिलितः अभवत्, यदा मुख्यमन्त्री डॉ. मोहनयादवः १९ सेप्टेम्बरदिने समापनसत्रे सम्मिलितः भविष्यति।

सङ्घप्रमुखः भागवतः उक्तवान् यत् यदा मनुष्यः स्वस्य अहङ्कारेण जगत् स्वेच्छानुसारं स्वनियन्त्रणानुसारं च चलिष्यतीति मन्यते, तदा एव तस्य महान् भ्रमः आरभते। प्रकृतिः कस्यचित् व्यक्तेः सत्तां न स्वीकरोति तथा च तस्याः नियमाः मनुष्यस्य इच्छया न परिवर्तन्ते। सूर्यस्य उदयः अस्तश्च अस्य सहजम् उदाहरणम् अस्ति।

तेन उक्तं यत् पाश्चात्त्यसमाजेन भारते धर्मस्य आचरणं, कर्मकाण्डं अनुशासनं च दृष्ट्वा तस्य स्वदेशे प्रचलितेन ‘रिलिजन’ इति शब्देन तस्य साम्यं कल्पितम्। अनन्तरं भारतेऽपि धर्मस्य कृते अस्य शब्दस्य प्रयोगः आरब्धः। भागवतः उक्तवान् यत् धर्मस्य कर्मकाण्डाः तस्य अभ्यासस्य भागाः सन्ति, किन्तु कर्मकाण्डमेव सम्पूर्णः धर्मः नास्ति।

डॉ. भागवतः अस्मिन् प्रसङ्गे मानवीयम् अहङ्कारं धर्मस्य अवगमने प्रमुखासु बाधासु अन्यतमम् उक्तवान्। तेन उक्तं यत् यदा व्यक्तिः सर्वं तस्य नियन्त्रणाधीनम् अस्ति तथा च प्रत्येकं वस्तु तस्य इच्छानुसारमेव भवितव्यम् इति मन्यते, तदा सः वास्तविकतायाः दूरं गच्छति। भगवद्गीता रामायणं च निवृत्तेः अनन्तरं पठनीयौ ग्रन्थौ स्त इति धारणामपि तेन निरस्ता।

तेन उक्तं यत् धर्मः अस्तित्वस्य आरम्भात् अन्तपर्यन्तं विद्यमानः तिष्ठति। अतः युवावस्थायां धर्मस्य अवबोधनं तं च जीवने अवतारयितुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। तेन युवकेभ्यः आह्वानं कृतं यत् ते एतादृशं जीवनं यापयेयुः, येन सम्पूर्णं विश्वं तैः प्रेरणां प्राप्नुयात्। तस्य अनुसारं धर्मं कस्यामपि एकस्याम् आयुषः अवस्थायां, पूजायां धार्मिकक्रियायां वा सीमितं कर्तुं न शक्यते।

डॉ. भागवतः धर्मस्य व्यावहारिकं स्वरूपं व्याख्यायन् उक्तवान् यत् वयं भोजनं कुर्मः, किन्तु तदनन्तरं अवकरं न प्रसारयामः, एतदपि धर्मः अस्ति। मार्गेषु यातायात-नियमानां पालनमपि धर्मः अस्ति। अर्थात् धर्मः व्यक्तेः दैनिकव्यवहारे दृश्यः भवेत्। स्वस्य उपासनापद्धतेः, या प्रकृतेः, गुरोः अथवा परम्परायाः प्राप्ता अस्ति, तस्याः सम्मानः करणीयः तथा च अन्येषां उपासनापद्धतीनामपि समानं सम्मानं करणीयम्। कञ्चित् स्वमते परिवर्तयितुं प्रयत्नं न करणमपि धर्मस्य आचरणस्य भागः अस्ति।

सरसङ्घचालकः भागवतः उक्तवान् यत् भारतं धर्मप्राणः देशः अस्ति। भारतम् आर्थिकदृष्ट्या सामरिकदृष्ट्या च महत् भविष्यति, किन्तु एतत् अन्तिमं लक्ष्यं न, अपितु एकः सोपानः अस्ति। भारतस्य व्यवस्थां पाश्चात्त्यार्थे ‘सेक्युलर’ इति अवगन्तुं समुचितं नास्ति। भारते राज्यस्य दायित्वं सर्वैः सह भेदभावं न कर्तुं सर्वेषां सम्मानं च कर्तुम् अस्ति।

तेन भारतस्य परम्परायां परोपकारस्य सामाजिकदायित्वस्य च उल्लेखं कृत्वा उक्तं यत् पूर्वजाः व्यापारं कृतवन्तः, धनमर्जितवन्तः तथा धर्मदायस्य माध्यमेन समाजस्य कृतेऽपि कार्यं कृतवन्तः। नगरेषु धर्मशालाः निर्मापिताः। तेषां सन्देशः आसीत् यत् स्वबुद्ध्या धनमर्जयेत्, स्वजीवनं च निर्वहेत्, किन्तु एवं न कुर्यात् येन अन्यस्य कष्टं भवेत्। जीवनं तदैव सार्थकं भवति यदा व्यक्तेः सह समाजस्य जीवनमपि अग्रे वर्धते।

डॉ. भागवतः उक्तवान् यत् धर्मः सत्ये आधारितः अस्ति। जगति अनेकता प्रकृतेः सृष्टेश्च अङ्गम् अस्ति, तस्याः स्वीकारः करणीयः। तेन मनुष्याणाम् एकतायाः अपि विशेषतया उल्लेखः कृतः। तस्य अनुसारं सत्यं कठोरं भवितुम् अर्हति, किन्तु एतस्यैव सत्यस्य कारणेन मनुष्यस्य अन्तःकरणे अन्यान् प्रति संवेदना उत्पद्यते।तेन उक्तं यत् भारतेन जगतः सङ्घर्षेषु अनावश्यकरूपेण हस्तक्षेपः न कृतः। विभिन्नविचारधाराणां सर्वकाराः सत्तायां स्थिताः, किन्तु सङ्कटकाले भारतं जनानां साहाय्यं कृतवान्। तेन पश्चिमदिशि स्थितस्य एकस्य प्रतिवेशीदेशस्य नामम् अनुल्लिख्य उक्तं यत् सः पुनः पुनः विवादं जनयति भारतं च पीडयति। तथापि भारतं आवश्यकतायां साहाय्यं कुर्वन् तत्रत्यायाः विचारधारायाः सत्तायाश्च विचारं न कृतवान्।

सङ्घप्रमुखः भागवतः गुरुदेवरानाडे-महोदयस्य उल्लेखं कृत्वा उक्तवान् यत् तस्य अनुसारं प्रत्येकं धर्मस्य उपरि अन्यः एकः धर्मः अस्ति। तेन उक्तं यत् यदा विभिन्नाः ‘रिलिजन’ इति मतपद्धतयः धर्मानुसारं चरन्ति, तदा ताः मनुष्यं मुक्तेः दिशि नयन्ति। किन्तु यदा ताः धर्मात् विचलन्ति, तदा साम्प्रदायिककलहस्य धर्मस्य नाम्ना अत्याचारस्य च परिस्थितयः उत्पद्यन्ते।

तेन ‘रिलिजन’ इति शब्दस्य व्युत्पत्तिम् उल्लिख्य उक्तं यत् तस्य सम्बन्धः बन्धनेन एकस्मिन् अनुशासने स्थापनेन च अस्ति, यदा तु धर्मस्य मूलार्थः धारणेन सम्बद्धः अस्ति। तस्य अनुसारं भारते दीर्घकालं स्वस्य विरासतं विस्मृत्य स्थितत्वात् अनेके मानसिकग्रन्थयः उत्पन्नाः सन्ति, याः सत्येन ज्ञानेन च दूरीकर्तुं आवश्यकता अस्ति।

आचार्यमिथिलेशनन्दिनीशरणजीमहाराजस्य मार्गदर्शने आयोजितम् एतत् कार्यक्रमम् आयोजकैः युवधर्मसंसदः षष्ठं संस्करणम् इति कथितम्। अस्याः पूर्वं काश्यां, अयोध्यायां, मथुरायां, हरिद्वारे काञ्चीपुरे च अस्य आयोजनं जातम्। अग्रिमवर्षे अस्य आयोजनं द्वारकायां प्रस्तावितम् अस्ति। कार्यक्रमे धर्मस्य अस्तित्वपरकसङ्कल्पना, कृत्रिम-बुद्धिमत्ता, सूचनाविचारसङ्घर्षः इत्यादीनां विषयाणां विषये संवादेन सह देशस्य विभिन्नेभ्यः भागेभ्यः चयनितयुवानां विशेषसम्बोधनसत्राणि अपि आयोज्यन्ते।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan