विकासे विज्ञानसंस्कृत्योर्मानवीयमूल्यानां च मध्ये सन्तुलनम् आवश्यकम्

प्रयागराजः, १८ सितम्बरमासः (हि.स.)। विकासः केवलं कस्मिंश्चिद् एकस्मिन् क्षेत्रे भवमानायाः प्रगतेः नाम नास्ति, अपितु तस्मिन् समाजस्य समग्रता मानवकल्याणं च अन्तर्भवतः। व्यष्टितः समाजं समष्टिं च प्रति अग्रे वर्धमानायाः यात्रायाः नाम एव समग्रविकासः।

इयं वार्ता मुख्यवक्त्रा विज्ञानभारत्याः नवदेहल्याः राष्ट्रियसङ्गठनमन्त्रिणा डॉ. शिवकुमारेण शुक्रवासरे इलाहाबादविश्वविद्यालयस्य गान्धीविचारबौद्धशान्त्यध्ययनकेन्द्रस्य तत्त्वावधाने आयोजिते व्याख्याने उक्ता।

सः अवदत् यत् वर्तमानसमये विकासस्य संकल्पनायाः पुनर्नवेन दृष्टिकोणेन विचारस्य आवश्यकता वर्तते। एकतः बृहद्भवनानि आधुनिकसुविधाश्च वर्धन्ते, अपरतः परिवारे समाजे च अनेकाः समस्याः अपि सम्मुखीभवन्ति। विज्ञानं प्रौद्योगिकी च तीव्रगत्या अग्रे वर्धेते, किन्तु विकासस्य गतिः मानवीयसंवेदनाश्च परस्परं सन्तुलिताः भवितुमर्हन्ति। मनुष्यः अन्तरिक्षयात्रां करोति, किन्तु समीपवर्तिनः जनस्य प्रति संवेदना न्यूना न भवेत्।

डॉ. शिवकुमारेण उक्तं यत् समग्रविकासाय व्यक्तेः सह परिवारस्य समाजस्य प्रकृतेश्च हितानामपि ध्यानं करणीयम्। भारतीयचिन्तनपरम्परायां प्रकृतिमानवयोर्मध्ये सन्तुलनस्य विशेषं महत्त्वं स्वीकृतम् अस्ति। ऋग्वेदस्य सूक्तेषु प्रकृतेः पर्यावरणस्य जलस्य वायोः पृथिव्याः समस्तसृष्टेश्च प्रति सम्मानस्य संरक्षणस्य च भावना दृश्यते।

डॉ. शिवकुमारेण आधुनिकविकासस्य संकल्पनाम् उल्लिख्य पर्यावरणस्य स्थायिविकासस्य च सम्बन्धिनः अन्तर्राष्ट्रीयविमर्शस्यापि चर्चा कृता। तेन १९७२ तमे वर्षे स्टॉकहोमनगरे आयोजितस्य संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य मानवपर्यावरणसम्मेलनस्य तथा १९९२ तमे वर्षे रियो डी जेनेरियोनगरे आयोजितस्य पृथिवीसम्मेलनस्य सन्दर्भः प्रदत्तः। तेन उक्तं यत् पर्यावरणसंरक्षणं स्थायिविकासः मानवकल्याणं च अद्य वैश्विकविमर्शस्य महत्त्वपूर्णाः विषयाः सन्ति।

डॉ. शिवकुमारेण उक्तं यत् भारतीयज्ञानपरम्परा विकासं केवलं भौतिकसमृद्धिपर्यन्तं सीमितं न मन्यते। व्यक्तेः समाजस्य प्रकृतेः समष्टेश्च मध्ये सन्तुलनस्य संरक्षणम् आवश्यकम् अस्ति। विज्ञानेन प्रौद्योगिक्या च मानवीयजीवनं व्यापकस्तरे प्रभावितम् अस्ति। अस्मिन् समये विज्ञानस्य उपयोगः केवलं उत्पादनाय भौतिकप्रगत्यै च सीमितः न भूत्वा मानवकल्याणाय पर्यावरणसंरक्षणाय सामाजिकहिताय च भवितव्यः।

कार्यक्रमस्य शुभारम्भः अतिथिभिः गान्धीमण्डपे महात्मगान्धिनः प्रतिमायां पुष्पाञ्जलिप्रदानेन तथा मुख्यातिथिना एकस्य वृक्षस्य रोपणेन च अभवत्। तेन वृक्षः ‘गान्धी’ इति ‘हिङ्गा’ इति च नाम्ना अभिहितः। अनन्तरं दीपप्रज्वालनेन विषयप्रवर्तनेन च कार्यक्रमस्य शुभारम्भः अभवत्।

गान्धीविचारबौद्धशान्त्यध्ययनकेन्द्रस्य समन्वयकेन डॉ. अविनाशकुमारेण श्रीवास्तवेन स्वागतं विषयप्रवर्तनं च कृतम्। विद्यार्थीकल्याणस्य अधीक्षकेण सुभाषसिंहेन समग्रविकासाय शिक्षा विज्ञानं संस्कृतिः मानवीयमूल्यानि च एतेषां मध्ये सन्तुलनम् आवश्यकम् इति प्रतिपादितम्।

कार्यक्रमस्य अन्ते केन्द्रस्य सहायकाचार्येण डॉ. सुन्देरकुमारेण अतिथीनां शिक्षकाणां शोधार्थिनां विद्यार्थिनां च प्रति कृतज्ञता ज्ञापिता। राष्ट्रगानेन कार्यक्रमस्य समापनम् अभवत्। कार्यक्रमे विश्वविद्यालयस्य शिक्षकाः शोधार्थिनः विद्यार्थिनश्च उपस्थिताः आसन्।