—‘अखाड़ा मृत्तिकायां लिखितं देहस्य व्याकरणम्’ इति विषये विशेषप्रस्तुतिः, स्वामीनाथाखाड़स्य मल्लः पप्पू तस्य दलस्य च सजीवप्रदर्शनम्

वाराणसी, १८ सितम्बरमासः (हि.स.)। उत्तरप्रदेशस्य धार्मिकनगरी काश्याः अखाड़ासंस्कृतिः केवलं मल्लयुद्धस्य शारीरिकव्यायामस्य च परम्परा नास्ति, अपितु मृत्तिकया, शरीरेण, अनुशासनेन, स्वदेशीयोपकरणैः, गुरूशिष्यपरम्परया सामुदायिकजीवनेन च निर्मिता एका जीवन्ती सांस्कृतिकव्यवस्था अस्ति। एतमेव व्यापकदृष्टिकोणं केन्द्रे निधाय क्रीडा २०२६ इत्यस्य द्वितीयदिने शुक्रवासरे काश्यां हिन्दूविश्वविद्यालये “अखाड़ा मृत्तिकायां लिखितं देहस्य व्याकरणम्” इति विषये विशेषप्रस्तुतिः प्रदत्ता। प्रस्तुतीकरणं प्रो. मनीष अरोड़ा, अनुप्रयुक्तकलाविभागाध्यक्षः, दृश्यकलासंकायः, बीएचयू इत्यनेन कृतम्। क्रीडा २०२६ इत्यस्य आयोजनं सितम्बरमासस्य १७ दिनाङ्कतः १९ दिनाङ्कपर्यन्तं शारीरिकशिक्षाकलासंकायस्य संगोष्ठीसभागारे क्रियमाणम् अस्ति।

अस्य प्रस्तुतिकरणस्य प्रमुखं वैशिष्ट्यम् एतद् आसीत् यत् तत् केवलं पटले प्रदर्शितचित्रेषु विचारासु च सीमितं नाभवत्। अखाड़ासंस्कृतेः वास्तविकस्वरूपं तस्यैव प्रत्यक्षमाध्यमेन मञ्चे जीवन्तं कृतम्।

——शोधपत्रस्य अन्तरे एव जीवन्तः अभवत् अखाड़ः

प्रस्तुतिकरणसमये तुलसीघाटस्थितस्वामीनाथाखाड़ेन सम्बद्धः मल्लः पप्पू तस्य दलं च विशेषरूपेण उपस्थितम् आसीत्। ते स्वसह अखाड़े प्रयुज्यमानानि पारम्परिकोपकरणानि, यथा जोड़ी, गदा, नाल, सन्तू इत्यादीनि, आनीय तेषां प्रयोगस्य अभ्यासस्य च सजीवं प्रदर्शनम् अकुर्वन्। एषः एव सम्पूर्णव्याख्यानस्य सर्वाधिकः अप्रत्याशितः, आश्चर्यजनकः जीवन्तश्च क्षणः आसीत्।

सामान्यतः कस्यचित् शैक्षिकसम्मेलने पारम्परिकक्रीडासंस्कृतेः विषये शोधपत्रं प्रस्तुतं क्रियते चेत् दर्शकाः तस्य विषये छायाचित्रैः, प्रस्तुतीकरणपट्टिकाभिः मौखिकविवरणैश्च सूचनां प्राप्नुवन्ति। किन्तु अत्र अखाड़ासंस्कृतिः केवलं कथिता न, अपितु प्रत्यक्षं दर्शिता। मल्लानां प्रत्यक्षप्रदर्शनेन एषः अनुभवः जातः यत् अखाड़े प्रयुक्तानि उपकरणानि केवलं प्राचीनानि व्यायामसाधनानि न सन्ति। तेषां पृष्ठतः शरीरस्य शक्तेः, सन्तुलनस्य, लयस्य, तन्त्रस्य, निरन्तराभ्यासस्य अनुशासनस्य च सम्पूर्णा ज्ञानपरम्परा वर्तते।

सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णं तथ्यं यत् शारीरिकक्रियाकलापस्य क्रीडायाश्च वास्तविकावश्यकता कस्यचित् सैद्धान्तिकविवेचनस्य स्थाने शरीरस्य प्रत्यक्षप्रदर्शनेन स्पष्टीकृता। दर्शकानां समक्षं यदा मल्लाः पारम्परिकोपकरणैः सह अभ्यासं प्रदर्शनं च अकुर्वन्, तदा प्रस्तुतिकरणस्य विषयः सहसा जीवन्तानुभवे परिणतः।

——मृत्तिका, शरीरम्, उपकरणानि समाजश्च अखाड़स्य चत्वारः आधाराः

प्रो. अरोड़ा इत्यस्य प्रस्तुतिकरणेन अखाड़ः चतुर्भिः प्रमुखैः आयामैः, मृत्तिका, शरीरम्, उपकरणानि समाजश्च, अवगन्तुं प्रयत्नः कृतः। अत्र प्रतिपादितं यत् अखाड़ः केवलं सः स्थानविशेषः नास्ति यत्र मल्लाः मल्लयुद्धं कुर्वन्ति। तस्य मृत्तिका स्वयमेव प्रशिक्षणस्य माध्यमम् अस्ति, शरीरम् अभ्यासस्य अनुशासनस्य च परिणामः अस्ति, पारम्परिकानि उपकरणानि परम्परां अग्रे वर्धयन्ति, सम्पूर्णश्च अभ्यासः समुदायस्य अन्तः विकसितो भवति।

प्रस्तुतिकरणे अखाड़स्य ऐतिहासिकयात्रा अपि प्रकाशिता, प्राचीनमल्लयुद्धस्य शारीरिकाभ्यासस्य च परम्पराभ्यः आरभ्य मध्यकालीनमल्लविद्यायाः, औपनिवेशिककाले अखाड़ानां सामाजिकसांस्कृतिकभूमिकायाः, अद्यावधि काश्यां जीवन्तायाः अस्याः परम्परायाः च विवेचनं कृतम्।

—काश्याः मृत्तिकायां निबद्धः दीर्घः इतिहासः

प्रस्तुतिकरणे विशेषरूपेण प्रतिपादितं यत् अखाड़ं केवलं क्रीडायाः इतिहासरूपेण न द्रष्टुं शक्यते। काश्याः विभिन्नेषु प्रदेशेषु स्थिताः अखाड़ाः स्वकीयेन स्थानीयपरिवेशेन समुदायेन च सम्बद्धाः सन्ति। तुलसीघाटः, रामकुण्डम्, बङ्गालीटोला, कज्जाकपुरा इत्यादीनां स्थानानां उल्लेखं कुर्वता प्रस्तुतिकरणेन प्रतिपादितं यत् स्थानपरिवर्तनेन अखाड़स्य मृत्तिका, वातावरणं सामुदायिकस्वरूपं च स्वकीयां विशिष्टां परिचितिम् अपि निर्माति।

—जोड़ीगदाभ्यां आरभ्य नालपर्यन्तम् उपकरणानि अपि ज्ञानस्य भाषा

प्रस्तुतिकरणे पारम्परिकेषु अखाड़ेषु प्रयुज्यमानेभ्यः उपकरणेभ्यः विशेषं महत्त्वं प्रदत्तम्। गदा, जोड़ी अथवा मुगदरः, नालः कुण्डं च शरीरस्य विभिन्नानाम् आयामानां, शक्तेः, सन्तुलनस्य, नियन्त्रणस्य, सहनशक्तेः लयस्य च विकासेन सम्बद्धानि सन्ति।

—गुरुशिष्यपरम्परा प्रत्यक्षशिक्षणस्य च संस्कृतिः

अखाड़स्य सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णासु विशेषतासु एका तस्य गुरुशिष्यपरम्परा अस्ति। प्रस्तुतिकरणे प्रतिपादितं यत् अखाड़े अभ्यासः केवलं वैयक्तिकशक्तेः अर्जनस्य प्रक्रिया नास्ति, अपितु गुरोः निरीक्षणेन, प्रत्यक्षशिक्षणेन, निरन्तराभ्यासेन सामुदायिकानुशासनेन च सम्बद्धा प्रक्रिया अस्ति। अस्मिन्नेव सन्दर्भे पारम्परिकस्य अखाड़स्य आधुनिकव्यायामशालासंस्कृत्या सह तुलनाऽपि कृता, यत्र यन्त्राणि, अङ्कीयमञ्चाः अन्तर्जालीयदृश्यप्रशिक्षणं च प्रशिक्षणस्य भागाः अभवन्। अखाड़ः तद्विपरीतं शरीरस्य गुरोश्च प्रत्यक्षसंवादे आधारितं शिक्षणतन्त्रम् उपस्थापयति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani