Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
बांकुड़ा, 18 सितंबरमासः (हि. स.)।
भगवान् विश्वकर्मणः सामान्यतः चतुर्भुजप्रतिमा दृश्यते तथा तस्य वाहनं गजराजः भवति। तस्य हस्तेषु विविधप्रकारकाणि उपकरणानि भवन्ति। किन्तु बाँकुड़ामण्डलस्य एकस्मिन् ग्रामे भगवान् विश्वकर्मणः एका अनोखा प्रतिमा पूज्यते। अत्र देवशिल्पी विश्वकर्मा पञ्चमुखः दशभुजश्च अस्ति तथा तस्य वाहनं गजराजः न, अपि तु हंसः अस्ति। बाँकुड़ामण्डलस्य गङ्गाजलघाटीप्रखण्डस्य कपिष्ठाग्रामपञ्चायतस्य शालबेड़ियाग्रामे विश्वकर्मणः एतस्य विशिष्टस्वरूपस्य पूजा क्रियते।
एषा पूजा कस्यापि विशेषविषयस्य आधारेण न क्रियते। अस्मिन्नेव स्वरूपे ग्रामे दीर्घकालादेव भगवान् विश्वकर्मणः पूजा प्रचलति। अनेकेभ्यः संततिभ्यः अस्याः पूजायाः आयोजनं क्रियमाणम् अस्ति। स्थानीयवृद्धैः कथितं यत् स्वातन्त्र्यप्राप्तेः पूर्वकालादेव अत्र एषा पूजा प्रचलति। ग्रामस्य कर्मकारसमुदायस्य जनैः अस्याः पूजायाः प्रारम्भः कृतः आसीत्। कांस्यपात्रनिर्माणकार्ये संलग्नस्य कर्मकारसमुदायस्य कृते सृष्टेः शिल्पस्य च देवता भगवान् विश्वकर्मा आराध्यदेवः अस्ति। अद्यापि कर्मकारसमुदायस्य जनाः संततिपरम्परया अस्याः पूजायाः आयोजनं कुर्वन्ति।
शालबेड़ियाग्रामस्य कर्मकारसमाजः भगवान् विश्वकर्मणः पञ्चमुखं दशभुजं च स्वरूपं पूजयति। तस्य दशसु हस्तेषु वेदः, सुदर्शनचक्रं, त्रिशूलं, गदा, शङ्खः, हथौडः, तुलादण्डः, कमण्डलुः इत्यादीनि विविधवस्तूनि भवन्ति। तस्य वाहनं हंसराजः अस्ति। भगवान् विश्वकर्मणः उभयतः देवी लक्ष्मीः देवी सरस्वती च विराजमाने स्तः।
ग्रामवासिनां विश्वासानुसारं भगवान् विश्वकर्मणः पञ्च मुखानि पञ्चप्रकारकाणां शिल्पानां शिल्पिनां च प्रतीकानि सन्ति। तेषु लौहशिल्पं, काष्ठशिल्पं, सुवर्णशिल्पं, पाषाणशिल्पम् इत्यादीनि विविधशिल्पानि अन्तर्भवन्ति। तेषां मतानुसारं देवशिल्पी एकस्मिन्नेव काले अनेकप्रकारकाणि कार्याणि कर्तुं समर्थः भवति। अत एव तस्य दशभुजत्वस्य माध्यमेन विविधकार्याणां प्रतीकात्मकं प्रदर्शनं कृतम् अस्ति।
अस्याः पूजायाः अन्यदपि वैशिष्ट्यम् अस्ति। अत्र भगवान् विश्वकर्मणः पूजायाः पौरोहित्यं कोऽपि ब्राह्मणः न करोति। कर्मकारसमुदायस्य जनाः उपवीतं धृत्वा स्वयमेव देवशिल्पिनः विश्वकर्मणः पूजां कारयन्ति।
कर्मकारसमुदायस्य मतानुसारं भगवान् विश्वकर्मणः पञ्च मानसपुत्राः मन्यन्ते, तेषु कर्मकारः अपि एकः अस्ति। तेषां मतानुसारं सर्वे विश्वकर्मवंशजाः ब्राह्मणरूपेण परिचिताः सन्ति तथा च तेषां पूजां कर्तुम् अधिकारः प्राप्तः अस्ति। तेषां उपवीतधारणस्य परम्परा अपि विद्यते।
शालबेड़ियाग्रामे माधवकर्मकारः भगवान् विश्वकर्मणः पूजां कारयति। सः विगतचत्वारिंशद्वर्षेभ्यः पूजायाः पौरोहित्यं कुर्वन् अस्ति। माधवस्य कथनानुसारं तस्य पिता पितामहश्च अपि अस्याः पूजायाः पौरोहित्यं कृतवन्तौ।
यद्यपि पञ्चमुखविश्वकर्मणः पूजा केवलं शालबेड़ियाग्रामपर्यन्तं सीमिता नास्ति। कर्णाटके, तमिळनाडुराज्ये तथा दक्षिणभारतस्य केषुचित् अन्येषु प्रदेशेष्वपि पञ्चमुखस्य दशभुजस्य च भगवान् विश्वकर्मणः पूजायाः परम्परा विद्यते।
शालबेड़ियाग्रामस्य अतिरिक्तं बाँकुड़ामण्डले अन्येष्वपि त्रिषु स्थलेषु पञ्चमुखविश्वकर्मणः पूजा प्रचलति।
---------------
Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani