Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
विवेक शुक्ला
गत रविवासरे पूर्व-दिल्लीप्रदेशस्य एकस्मिन् उद्याने प्रातःकालादेव जनसमूहः समागतः आसीत्। व्यवसायिनः, व्यावसायिकाः, महिलाः, युवानश्च सर्वे दूरदर्शनयन्त्रस्य पुरतः उपविष्टाः आसन्। तेषां मध्ये सामान्यनागरिकस्य इव केन्द्रीयमन्त्री हर्षमल्होत्रा अपि उपविष्टः आसीत्। यदा प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी इत्यस्य स्वरः श्रुतः, तदा उद्यानं सभास्थलमिव अभवत्। एतत् दृश्यं केवलम् एकस्मिन् स्थाने नासीत्। देशस्य सहस्राधिकेषु स्थानेषु तस्मिन्नेव प्रातःकाले स एव स्वरः श्रुतः।
कार्यक्रमस्य नाम ‘मन की बात’ इति अस्ति तथा च अगस्तमासस्य त्रिंशत्तमे दिने अस्य सप्तत्रिंशदधिकशततमः प्रसारणभागः अभवत्। वर्षद्विसहस्रचतुर्दशस्य अक्टूबरमासस्य तृतीये दिने विजयदशम्यां यदा प्रथमः प्रसारणभागः प्रसारितः, तदा बहवः जनाः आश्चर्यचकिताः अभवन्। दूरदर्शनस्य सामाजिकमाध्यमानां च युगे प्रधानमन्त्री रेडियोमाध्यमं किमर्थं वरणीयं मन्यते? इति प्रश्नः आसीत्। किन्तु स एव निर्णयः अनन्तरं अस्य कार्यक्रमस्य सर्वातिशयबलं सिद्धम् अभवत्। देशस्य ग्रामेषु दूरस्थेषु प्रदेशेषु च सर्वत्र दूरदर्शनं तीव्रजालसम्पर्कश्च उपलब्धः न भवति, किन्तु आकाशवाण्याः जालं तत्रापि प्राप्नोति। अद्य अयं कार्यक्रमः रेडियोमाध्यमेन सह दूरदर्शनस्य, यूट्यूब-माध्यमस्य, चलदूरभाषस्य च माध्यमेन विस्तृतः अस्ति, तथापि तस्य मूलं तदेव सरलमाध्यमम् अस्ति।
प्रधानमन्त्री पुनः पुनः कथयति यत् अस्य कार्यक्रमस्य वास्तविकाः सूत्रधाराः देशस्य नागरिकाः एव सन्ति। प्रतिमासं लक्षशः पत्राणि, सन्देशाः, सुझावाश्च प्राप्यन्ते। केचन जनाः दूरभाषेण स्वकीयां वाचं प्रस्तुवन्ति। एतासामेव कथानां प्रधानमन्त्री स्वभाषया सुन्दरं संयोजनं करोति। कश्चित् कृषकः, कश्चित् घाटं स्वच्छीकुर्वन् छात्रः, कश्चित् शिकारा-चालकः बालकः, काचित् ग्रामे परिवर्तनम् आनयन्ती महिला। यदा सामान्यः जनः रेडियोमाध्यमेन स्वजीवनसदृशीं कथा शृणोति, तदा दूरत्वं न्यूनं भवति। तस्य मनसि भवति यत् प्रधानमन्त्री तम् अपि जानाति।
भाषा अस्मिन् कार्यक्रमे सर्वश्रेष्ठः सेतुः अस्ति। अत्र कठिनशब्दानां संख्यानां च राशिः न भवति। वार्ता परिवारस्य ज्येष्ठसदस्यस्य इव भवति। न केवलं घोषवाक्यम्, अपि तु कथा भवति। न केवलं उपदेशः, अपि तु प्रेरणा भवति। रेडियोमाध्यमे मुखं न दृश्यते, केवलं स्वरः श्रूयते। पूर्व-दिल्लीप्रदेशे ‘मन की बात’ इति कार्यक्रमं शृण्वन् प्रख्यातः आयकरपरामर्शदाता सुरेन्द्रकुमारगम्भीरः कथयति यत् अस्य कार्यक्रमस्य सर्वातिशयविशेषता एषा अस्ति यत् अत्र राजनीतिः न भवति। स्वरः हृदयपर्यन्तं प्राप्नोति।
भारतीयप्रबन्धनसंस्थानं रोहतकम् इत्यनेन आकाशवाण्याः कृते सज्जीकृतायां तस्यां प्रतिवेदनानुसारं देशस्य प्रायः षण्णवतिप्रतिशतं जनसमुदायः अस्य कार्यक्रमस्य विषये परिचितः अस्ति। प्रायः त्रयोविंशतिकोटिजनाः नियमितरूपेण तम् शृण्वन्ति तथा च शतकोट्यधिकाः जनाः न्यूनातिन्यूनम् एकवारं तम् अशृण्वन्। श्रोतारः अस्य लोकप्रियतायाः कारणरूपेण सशक्तं नेतृत्वं भावनात्मकं सम्बन्धं च निर्दिष्टवन्तः। सर्वेक्षणे षष्टिप्रतिशतजनाः राष्ट्रनिर्माणे रुचिं प्रदर्शितवन्तः तथा त्रिसप्ततिप्रतिशतजनाः देशः सम्यक् दिशि गच्छति इति स्वीकृतवन्तः।
कार्यक्रमेण अनेकाः सामाजिकाः उपक्रमाः बलं प्राप्तवन्तः। प्रथमप्रसारणभागे खादीविषये चर्चा कृता तदा तस्य विक्रयः वर्धितः। स्वच्छभारत-अभियानम्, बेटी बचाओ बेटी पढ़ाओ-अभियानम्, वोकल फॉर लोकल-अभियानम्, हर घर तिरंगा-अभियानं च अस्मात् कार्यक्रमात् गतिं प्राप्तवन्ति। योगः, पर्यावरणम्, नवोद्यमाः, अङ्गदानम्, शिक्षा, स्वास्थ्यं च पुनः पुनः चर्चायां आगतवन्तः। कोरोना-कालखण्डे अयं कार्यक्रमः गृहे उपविश्य सम्यक् सूचनां प्राप्तुं महत्त्वपूर्णं साधनम् अभवत्।
अयं केवलं वक्तुं मञ्चः नास्ति, अपि तु श्रोतुं माध्यममपि अस्ति। प्रधानमन्त्री प्रतिमासं सुझावान् याचते। जनाः लिखन्ति यत् अग्रिमे प्रसारणे कस्मिन् विषये चर्चा भवेत्। अनेन नागरिकानां मनसि स्वकीयः अभिप्रायः महत्त्वपूर्णः अस्ति इति भावना जायते। लोकतन्त्रे संवादः द्विमार्गीयः भवितुम् अर्हति। ‘मन की बात’ तस्यैव संवादस्य आधुनिकं रूपम् अस्ति। भारते एतावत्कालं यावत् एतादृशः नियमितरूपेण सञ्चालितः कार्यक्रमः विरलः एव अस्ति।
अन्यत् एकं कारणं सकारात्मकता अस्ति। वार्तासु प्रायः नकारात्मकविषयाः एव प्रमुखतया दृश्यन्ते। अत्र अनामवीराणां लघूनां महतां च सफलतानां चर्चा भवति। युवानः तम् यूट्यूब-माध्यमेन अपि पश्यन्ति। शिक्षासम्बद्धाः विषयाः सर्वाधिकप्रभावशालिनः मन्यन्ते। कार्यक्रमः अनेकासु भाषासु बोलीषु च अनूदितः भूत्वा जनानां समीपं प्राप्नोति। अतः दक्षिणभारतप्रदेशात् पूर्वोत्तरभारतप्रदेशपर्यन्तं श्रोतारः स्वभाषायां तम् श्रोतुं शक्नुवन्ति।
आलोचकाः तम् प्रचारमाध्यमम् इति कथयन्ति। किन्तु द्वादशवर्षाणि यावत् निरन्तरं चलितुं तथा च एतावद्भ्यः जनभ्यः प्रापितुं न सुकरम्। यदि जनाः तम् न अशृण्वन्, तर्हि अयं कार्यक्रमः एतावता दीर्घकालं न चलितुम् अशकत्। अनेकाः श्रोतारः कथयन्ति यत् ‘मन की बात’ इत्यस्य कारणेन ते पुनः रेडियोश्रोतारः अभवन्।
आत्मीयतायाः सर्वाधिकं गम्भीरं कारणं विश्वासः अस्ति। यदा नेता सामान्यभाषया, सामान्यविषयेषु, सामान्यजनानां कथाः कथयति, तदा पदस्य उच्चता न्यूनतरा इव अनुभूयते। कश्चित् स्वकीयजन एव वार्तां कथयति इव प्रतिभाति। विविधतापूर्णे देशे एषा सरलता प्रभावं जनयति।
द्वादशवर्षाणाम् अनन्तरमपि प्रतिमासं जनाः अस्य कार्यक्रमस्य प्रतीक्षां कुर्वन्ति। कश्चित् नवीनः उदाहरणः भविष्यति, कश्चित् नूतनः उपक्रमः भविष्यति। एषैव प्रतीक्षा आत्मीयता अस्ति। देशः शृणोति, यतः तस्य मनसि भवति यत् तस्य वचनमपि कुत्रचित् श्रूयते। अतः ‘मन की बात’ केवलं प्रधानमन्त्रीस्य वार्ता न अवशिष्टा। सा देशस्य मनसः वार्ता अभवत्। सरलभाषा, सत्याः कथाः, प्रत्यक्षः संवादश्च अस्याः सर्वातिशयबलानि सन्ति। यदा वार्ता हृदयात् निर्गच्छति, तदा सा हृदयपर्यन्तं प्राप्नोति।
(लेखकः वरिष्ठः पत्रकारः प्रसिद्धः स्तम्भलेखकश्च अस्ति।)
---------------
Hindusthan Samachar / अंशु गुप्ता