भोपालम्, 21 सितम्बरमासः (हि.स.)।

जीवनस्य दीर्घां यात्रां कृत्वा यदा उत्तरदायित्वानि शनैः शनैः पृष्ठतः गच्छन्ति, तदा प्रत्येकस्य जनस्य इच्छा भवति यत् एकवारं तेषां तीर्थस्थलानां दर्शनं करणीयं येषां नाम वर्षेभ्यः पूजापाठेषु श्रुतम् अस्ति। कस्यचित् काश्याः वीथिषु गन्तुम् अभिलाषा भवति, कस्यचित् नेत्रे अयोध्यायाः राममन्दिरस्य दर्शनाय उत्सुके भवतः, अपरस्य द्वारका, मथुरावृन्दावनम्, उज्जयिनी अथवा अन्यधार्मिकस्थलानां गमनस्य स्वप्नं भवति। किन्तु वयः, आर्थिकस्थितिः तथा दीर्घयात्रायाः कठिनताः बहुधा एताः इच्छाः मनसि एव निरोद्धुं बाधन्ते।

मध्यप्रदेशस्य मुख्यमन्त्री तीर्थदर्शनयोजना एतादृशानां वृद्धानां कृते आशायाः मार्गं उद्घाटयति। योजनायाः माध्यमेन प्रदेशस्य पात्रेभ्यः वरिष्ठनागरिकेभ्यः निर्धारिततीर्थस्थलानां यात्रायाः अवसरः प्राप्यते। तेषां कृते यात्रा सुविधापूर्णा भवेत् इति व्यवस्थाः क्रियन्ते, येन जीवनस्य अस्मिन् वयःसन्धिकाले श्रद्धायाः मार्गे आर्थिकाः व्यवस्थागताश्च बाधाः न्यूनाः भवेयुः। अद्यावधि प्रदेशस्य अष्टलक्षपञ्चत्रिंशत्सहस्राधिकाः वृद्धाः अस्याः योजनायाः लाभं प्राप्तवन्तः। राज्यसर्वकारेण तान् ८२६ विशेषरेलयानैः विभिन्नतीर्थस्थलेषु यात्रां कारिता अस्ति।

कस्यचित् वर्षपुरातनं स्वप्नम्, कस्यचित् जीवनस्य प्रथमः महत्त्वपूर्णः तीर्थयात्रावसरः

तीर्थदर्शनयोजनायाः सर्वाधिकं विशेषं चित्रं कस्यचित् शासकीयकार्यालयस्य पत्रावल्यां न, अपितु यात्रां कुर्वतां वृद्धानां नेत्रेषु दृश्यते। येन जनेन सम्पूर्णं जीवनं परिवारस्य उत्तरदायित्वानि निर्वोढानि, बालकानां शिक्षायाः विवाहस्य च चिन्ता कृता, कृषिकार्ये वा सेवायां स्वसमयः व्यतीतः, तस्य कृते तीर्थयात्रा स्वार्थं जीवनस्य अवसरः अपि भवति।

बहवः वृद्धाः एतादृशाः सन्ति, येषां युवावस्थायां तीर्थगमनस्य योजना आसीत्, किन्तु परिस्थितयः प्रतिवारम् अग्रे आगत्य बाधां जनयन्ति स्म। कदाचित् धनस्य अभावः, कदाचित् पारिवारिकं दायित्वं, कदाचित् वर्धमानं वयः। मुख्यमन्त्री तीर्थदर्शनयोजनायाः माध्यमेन यदा तेभ्यः यात्रायाः अवसरः प्राप्यते, तदा सा केवलं शासकीयसुविधा न भवति, अपितु वर्षेभ्यः मनसि सञ्चितायाः इच्छायाः पूर्तेः क्षणः भवति।

ग्रामस्य वृद्धाः अपि दूरस्थतीर्थेषु गच्छन्ति

अस्याः योजनायाः महत्त्वं ग्रामीणक्षेत्रेषु अधिकतरं दृश्यते। ग्रामेषु निवसतां वृद्धानां कृते दूरस्थधार्मिकस्थलेषु गमनम् सहजं न भवति। निजसाधनैः यात्रायाः व्ययः, निवासभोजनयोः व्यवस्था तथा दीर्घदूरी बहूनां परिवाराणां कृते महती चुनौती भवितुम् अर्हति। एवं स्थितौ निर्धारितप्रक्रियायाः अन्तर्गतं चयनितयात्रिकाणां सामूहिकरूपेण तीर्थस्थलेषु नयनस्य व्यवस्था तेभ्यः यात्रायाः विश्वासं ददाति। जिलाप्रशासनं सम्बन्धितविभागाश्च यात्राकार्यक्रमानुसारम् आवश्यकव्यवस्थासु सहकारं कुर्वन्ति। अनेन वृद्धाः एकाकियात्रायाः कष्टादपि परित्रायन्ते।

तीर्थेन सह आत्मीयतायाः नूतनः सम्बन्धः जायते

अस्याः यात्रायाः एकं मनोहरं चित्रम् एतदपि अस्ति यत् विभिन्नेभ्यः ग्रामेभ्यः नगरेभ्यश्च आगताः वृद्धाः एकस्यामेव यात्रायाम् परस्परं सहयात्रिणः भवन्ति। कस्यचित् वयः षष्टिवर्षाणि भवति, कश्चित् सप्ततिवर्षीयः अथवा ततोऽप्यधिकवयस्कः भवति। वार्तालापस्य प्रारम्भे ग्रामः, परिवारः, कृषिः, बालकाः तथा भगवान् इत्यादयः विषयाः भवन्ति, ततः वार्ता जीवनस्य अनुभवान् प्रति गच्छति। यात्रा समाप्तिपर्यन्तं बहूनां यात्रिकाणां मध्ये तादृशी आत्मीयता जायते यत् प्रत्यागमनकाले विदायोऽपि भावुकां करोति। तेषां कृते एषः प्रवासः केवलं मन्दिरपर्यन्तं गमनस्य न, अपितु कतिपयदिनानां कृते स्वस्य नित्यजीवनात् बहिः निर्गत्य नूतनैः जनैः नूतनैश्च अनुभवैः सह सम्बद्धतायाः अवसरः अपि भवति।

श्रद्धायाः पुरतः वयसोऽपि महत्त्वं न्यूनं भवति

वयः शरीरस्य गतिं मन्दयितुं शक्नोति, किन्तु श्रद्धायाः इच्छां सर्वदा निवारयितुं न शक्नोति। मुख्यमन्त्री तीर्थदर्शनयोजनायाः कथा एतस्यामेव भावनायां परिभ्रमति। एषा तेषां वृद्धानां कृते अवसरं प्रदातुं प्रयतते, येषां जीवनस्य महद्भागः स्वपरिवारस्य समाजस्य च उत्तरदायित्वेषु व्यतीतः अस्ति। तीर्थयात्रातः प्रत्यागच्छतः कस्यचित् वृद्धस्य हस्ते प्रसादस्य लघ्वी पुटिका भवति, मुखे यात्रायाः श्रान्तिः भवति तथा नेत्रयोः दर्शनस्य प्रसन्नता भवति। गृहम् आगत्य यदा सः परिवारजनान् मन्दिरस्य, घाटस्य, दर्शनस्य यात्रायाश्च वृत्तान्तं कथयति, तदा प्रतीयते यत् सः केवलं कस्यचित् नगरस्य अथवा तीर्थस्थलस्य यात्रा न कृतवान्, अपितु स्वजीवनस्य पुस्तके नूतनं पृष्ठमपि योजितवान्।

मुख्यमन्त्री तीर्थदर्शनयोजनायाः अन्तर्गतं अधुना एव नीमचजनपदस्य १५६ वरिष्ठनागरिकाः हरिद्वारस्य ऋषिकेशस्य च यात्रां कृतवन्तः। सितम्बरमासस्य १६ दिनाङ्के प्रारब्धः अयं प्रवासः सितम्बरमासस्य १९ दिनाङ्के यात्रिकाणां प्रत्यावर्तनेन पूर्णः अभवत्। चतुर्दिनात्मकः अयं प्रवासः केवलं एकस्मात् नगरात् अन्यनगरं प्रति गमनस्य यात्रा नासीत्। यात्रिकाणां कृते एषः तेषां धार्मिकस्थलानां समीपतः दर्शनस्य अवसरः आसीत्, येषां उल्लेखं ते वर्षेभ्यः धार्मिककथासु, पूजापाठेषु तथा परिवारस्य वृद्धानां वार्तासु श्रुतवन्तः आसन्। विशेषरेलयानेन प्रस्थितानां यात्रिकाणां कृते रेलस्थानकादेव तीर्थयात्रायाः उत्साहः प्रारब्धः आसीत्।

यदा यात्रिकाः हरिद्वारं प्राप्तवन्तः, तदा यात्रायाः सर्वाधिकं भावुकं चरणं पुरतः आगतम्। गङ्गायाः घाटाः, मन्दिराणां घण्टानिनादाः तथा धार्मिकं वातावरणं तेषां वृद्धानां कृते विशेषम् अनुभवं जनितवन्तः। ये जनाः सम्पूर्णं जीवनं धार्मिकप्रसङ्गेषु गङ्गां श्रुतवन्तः आसन्, ते अधुना तस्याः पुरतः स्थितवन्तः। हरिद्वारयात्रायाः समये तीर्थस्थलस्य दर्शनस्य धार्मिकवातावरणे च समयं यापयितुम् अवसरः प्राप्तः। ततः ऋषिकेशयात्रया अयं अनुभवः अग्रे वर्धितः। गङ्गायाः तटः, घाटाः समीपस्थं च आध्यात्मिकवातावरणं यात्रिकाणां स्मृतीनां भागः अभवत्। सितम्बरमासस्य १९ दिनाङ्के यदा यात्रिकाः प्रत्यागतवन्तः, तदा तेषां सह स्मृतीनां दीर्घा पुटिका अपि प्रत्यागच्छत्। कस्यचित् कृते हरिद्वारस्य गङ्गा सर्वाधिकं स्मरणीयम् आसीत्, कस्यचित् कृते ऋषिकेशस्य धार्मिकवातावरणम्। कश्चित् विशेषरेलयानेन कृतं सामूहिकप्रवासं स्मरिष्यति, अपरः यात्रायां प्राप्तान् नूतनसहयात्रिणः।

धार्मिकन्यासधर्मस्वविभागस्य अधिकारिणः अवदन् यत् मुख्यमन्त्री तीर्थदर्शनयोजना २६ जून् २०१२ दिनाङ्के प्रारब्धा। अस्याः उद्देश्यं प्रदेशस्य तेषां वरिष्ठनागरिकाणां कृते तीर्थयात्रायाः अवसरं प्रदातुम् अस्ति, ये आर्थिकपरिस्थित्या अथवा अन्याभिः परिस्थितिभिः स्वयमेव दूरस्थतीर्थस्थलेषु यात्रा कर्तुं न शक्नुवन्ति। योजनायाः अन्तर्गतं पात्रयात्रिकान् चिन्हिततीर्थस्थलेषु विशेषरेलयानेन नीत्वा भोजनं, शुद्धपेयजलं, निवासस्थानं तथा आवश्यकतानुसारं बसयात्रादिसुविधाः प्रदीयन्ते।

विभागस्य तथ्यानुसारं वित्तवर्षे २०२५ २६ पर्यन्तं प्रदेशस्य अष्टलक्षपञ्चत्रिंशत्सहस्राधिकाः वृद्धाः अस्याः योजनायाः लाभं प्राप्तवन्तः। राज्यसर्वकारेण तान् ८२६ विशेषरेलयानैः विभिन्नतीर्थेषु यात्रां कारिता तथा अस्मिन् विषये प्रायः ९११.५ कोटिरूप्यकाणि व्ययितानि। अस्मिन् वर्षे योजनायाः माध्यमेन सर्वेषां जनपदानां वृद्धानां यात्राः कार्यमाणाः सन्ति।

धार्मिकन्यासधर्मस्वराज्यमन्त्री धर्मेन्द्रसिंहलोढी इत्यस्य कथनम् अस्ति यत् प्रदेशे तीर्थाटनस्य परम्परां संरक्ष्य वृद्धेभ्यः तीर्थयात्रायाः लाभं प्रदातुं मुख्यमन्त्री तीर्थदर्शनयोजना सञ्चाल्यते। एषा योजना परिवारे समाजे च वृद्धानां सम्मानस्य पुनर्स्थापनायाः महत्त्वपूर्णः प्रयासः अस्ति।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani