संरक्षणस्य अभावेन विनाशस्य समीपे कूचबिहारस्य शताब्दिप्राचीनाः तालपत्रपाण्डुलिपयः, संकटे पूजायाः प्राचीनपरम्परा

कूचबिहारः, २२ सितम्बर। कूचबिहारे राजकीयकालीनधार्मिकपरम्परायाः महत्त्वपूर्णा धरोहरत्वेन मन्यमाने द्वे दुर्लभे तालपत्रपाण्डुलिपी संरक्षणस्य अभावेन शनैः शनैः विनाशस्य समीपं प्राप्ते स्तः। एतयोः पाण्डुलिप्योः लिखितानां मन्त्राणां पूजाविधीनां च आधारेण शताब्देभ्यः मदनमोहनस्य बड़ादेव्याः च आराधना क्रियमाणा अस्ति। अतः यदि एतयोः पाण्डुलिप्योः पत्राणि पूर्णतया नष्टानि भवन्ति, तर्हि एतासां प्राचीनपूजापद्धतीनां मूलशास्त्रीयविधिना अवगमनं ताः परम्पराः च अग्रे प्रवर्तयितुं कठिनं भवितुम् अर्हति।

कूचबिहारदेवोत्तरन्यासमण्डलस्य संरक्षणे स्थापिते एते पाण्डुलिपी राजकीयकालीनपरम्परया सम्बद्धे महत्त्वपूर्णे संपदि मन्येते। शोधकर्तॄणाम् एकस्य वर्गस्य अनुसारम् एतयोः आयुः प्रायः त्रिशततः पञ्चशतवर्षपर्यन्तं भवितुम् अर्हति। विशेषतः मदनमोहनमन्दिरे प्राचीनकालात् प्रचलितया तान्त्रिकपूजापद्धत्या सह एतयोः सम्बन्धः महत्त्वपूर्णः मन्यते। एषा पूजा सामान्यवैष्णवपरम्परायाः भिन्ना कथ्यते।

दुर्लभमन्त्राणां द्वितीयप्रतिः नास्ति

एतयोः पाण्डुलिप्योः सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णः पक्षः अस्ति यत् तालपत्रेषु लिखितानां दुर्लभमन्त्राणां द्वितीया प्रतिः उपलब्धा नास्ति इति कथ्यते। अतः एतयोः विनाशस्य अर्थः केवलस्य प्राचीनदस्तावेजस्य समाप्तिः न भविष्यति, अपितु तैः मन्त्रैः पूजाविधिभिश्च सम्बद्धस्य मूलसामग्र्याः अपि लोपः भविष्यति। यदि पत्राणि पूर्णतया नष्टानि भवन्ति, तर्हि भविष्ये एतेषां मन्त्राणां पूजाविधेश्च मूलरूपेण अवगमनं तथा तस्याः शास्त्रीयप्रक्रियायाः अनुसारेण पूजां कर्तुम् अत्यन्तं कठिनं भवितुं शक्नोति।

प्राचीनलिप्या संस्कृतं, कलात्मकमावरणमपि विशेषम्

पाण्डुलिपी संस्कृतभाषायां लिखिते स्तः, किन्तु तयोः प्रयुक्ता लिपिः पारम्परिकदेवनागरीलिपेः भिन्ना अस्ति। अक्षरेषु प्राचीनबङ्गालस्य कामरूपस्य च लिपिशैल्योः प्रभावः दृश्यते। अनेन तयोः महत्त्वं धार्मिकं भवितुं सह ऐतिहासिकदृष्ट्या भाषावैज्ञानिकदृष्ट्या च वर्धते।

तयोः एका पाण्डुलिपिः प्रायः अष्टादशाङ्गुलदीर्घा षडङ्गुलविस्तीर्णा च कथ्यते। तस्याः उपरि अधश्च दृढे काष्ठावरणे स्तः। एतयोः आवरणयोः पूर्वं वर्णरञ्जितानां लतापत्रपुष्पादीनां नक्काशी आसीत्, किन्तु कालक्रमेण तस्याः कान्तिः मलिना अभवत्। आवरणस्य अन्तर्भागे एकस्मिन् पार्श्वे बड़ादेव्याः स्वरूपेण सदृशी भगवत्याः दुर्गायाः प्रतिमा अस्ति, अपरस्मिन् पार्श्वे पुरुषयोद्धॄणां द्वयोः वीराङ्गनयोश्च मध्ये युद्धस्य दृश्यं चित्रितम् अस्ति। अतः पाण्डुलिपिः तत्कालीनकलायाः सांस्कृतिकपरम्परायाश्च महत्त्वपूर्णं प्रमाणम् अपि मन्यते।

विशेषावसरेष्वेव बहिः आनीयन्ते पाण्डुलिपी

एतयोः पाण्डुलिप्योः नित्यपूजायां प्रयोगः न क्रियते। स्नानयात्रा, उत्थानैकादशी इत्यादिषु विशेषधार्मिकानुष्ठानेषु एका पाण्डुलिपिः गर्भगृहात् बहिः आनीयते। द्वितीया पाण्डुलिपिः केवलं बड़ादेव्याः शारदीयपूजायाः समये बहिः आनीयते। वर्षस्य अन्येषु कालेषु एते मदनमोहनस्य गर्भगृहे रक्तवस्त्रेण वेष्टयित्वा सुरक्षिते स्थाप्येते।

२०२२ तमे वर्षे आरब्धा संरक्षणस्य पहलः

पाण्डुलिप्योः संरक्षणस्य आवश्यकतां दृष्ट्वा २०२२ तमे वर्षे प्रशासनिकस्तरे पहलः आरब्धा आसीत्। किन्तु अनन्तरं तत् प्रकरणं कथितरूपेण पत्रावलीष्वेव सीमितम् अभवत्। एतादृशानां महत्त्वपूर्णानां ऐतिहासिकदस्तावेजानां संरक्षणे विलम्बं प्रति अधुना प्रश्नाः उत्थाप्यन्ते। दीर्घकालं यावत् वैज्ञानिकसंरक्षणस्य अभावेन तालपत्रस्य तत्र लिखितस्य मष्याः च अधिकक्षतिग्रस्ततायाः आशङ्का वर्तते।

त्रिशततः पञ्चशतवर्षपर्यन्तं प्राचीनत्वस्य अनुमानम्

इतिहाससंशोधकः स्वप्नकुमाररायः अवदत् यत् एतयोः पाण्डुलिप्योः बहुवर्षप्राचीनत्वे नास्ति कश्चित् सन्देहः। तस्य अनुसारं महाराजशिवेन्द्रनारायणस्य काले बड़ादेव्याः पूजापद्धतौ कतिपयाः संशोधनाः अभवन्। सम्भवतः तस्मिन् काले सम्बद्धा पाण्डुलिपिः पुनः लिखिता स्यात्। अस्य आधारेण एका पाण्डुलिपिः न्यूनातिन्यूनं त्रिशतवर्षप्राचीना भवितुम् अर्हति।

सः अवदत् यत् मदनमोहनसम्बद्धा पाण्डुलिपिः अस्याः अपेक्षया अपि प्राचीना भवितुम् अर्हति। तथापि वास्तविकं प्राचीनत्वं निर्धारितुं विशेषज्ञाणां साहाय्येन तालपत्रस्य तत्र प्रयुक्तस्य मष्याश्च कार्बनपरीक्षणं करणीयम्। अनेन पाण्डुलिप्योः वास्तविककालावधिं निर्धारितुं साहाय्यं प्राप्स्यते।

प्रशासनेन अधुना अङ्कीयकरणं वैज्ञानिकसंरक्षणं च करिष्यते

कूचबिहारस्य जिलाधिकारी जितिनयादवः अवदत् यत् अस्य विषयस्य पूर्वं तेन सूचना न प्राप्ता आसीत्। सः उक्तवान् यत् राजकीयकालीनान् एतान् ऐतिहासिकपाण्डुलिपिग्रन्थान् केनापि प्रकारेण विनाशात् रक्षितुं शीघ्रमेव अङ्कीयकरणस्य वैज्ञानिकरीत्या संरक्षणस्य च व्यवस्था करिष्यते।

पाण्डुलिपिभ्यां सह सम्बद्धः इतिहासः

एतयोः तालपत्रपाण्डुलिप्योः महत्त्वं केवलं धार्मिकानुष्ठानेषु सीमितं नास्ति। ताभ्यां सह कूचबिहारराजपरिवारस्य शताब्दिप्राचीनधार्मिकपरम्परा, प्राचीनलिपिः, कला, साहित्यं, पूजापद्धतिश्च सम्बद्धाः सन्ति। पाण्डुलिप्योः लिखितसामग्री तयोः कलात्मकावरणं च तत्कालीनस्य सामाजिकसांस्कृतिकजीवनस्य अपि दृश्यं प्रदर्शयतः।

अतः तयोः संरक्षणस्य प्रश्नः केवलं द्वयोः प्राचीनदस्तावेजयोः रक्षणस्य नास्ति, अपितु ताभ्यां सम्बद्धायाः सम्पूर्णायाः ऐतिहासिकसांस्कृतिकधरोहरायाः संरक्षणस्य प्रश्नः अस्ति। यदि समये एते वैज्ञानिकरीत्या संरक्षिताः न भवन्ति, तर्हि तालपत्रैः सह इतिहासस्य बहवः अमूल्याः पृष्ठाः अपि सदा कृते लुप्ताः भवितुं शक्नुवन्ति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani