अंत्योदय दिवसे/ दीनदयाल उपाध्याय जयंत्यां (25 सितम्बर) विशेषः

योगेश कुमार गोयलः

केचन व्यक्तिविशेषाः स्वजीवनस्य दीर्घतया न, अपि तु स्वविचाराणां गहनतया कर्मणां च व्यापकतया इतिहासे स्थानं प्राप्नुवन्ति। पण्डितदीनदयालोपाध्यायः तादृशेषु एव व्यक्तित्वेषु अन्यतमः आसीत्। साधारणं जीवनं यापयन् तेन भारतीयं राजनीतिक्षेत्रं, समाजं, अर्थचिन्तनं च भारतीयसंस्कृत्या परम्परया च सह संयोजयितुं प्रयत्नः कृतः। तस्य जीवनं सरलतायाः, अनुशासनस्य, सङ्गठनस्य, राष्ट्रसेवायाः, वैचारिकप्रतिबद्धतायाश्च उदाहरणम् आसीत्। तस्य जयन्ती केवलं राजनैतिकव्यक्तित्वस्य स्मरणस्य अवसरः न, अपि तु तस्य विचाराणां सार्वजनिकजीवने भूमिकायाश्च अवगमनस्य अवसरः अपि अस्ति।

२५ सितम्बर १९१६ तमे वर्षे मथुराजनपदस्य नगला चन्द्रभाननामके ग्रामे जन्म प्राप्तवान् दीनदयालोपाध्यायस्य बाल्यकालः कठिनपरिस्थितिषु व्यतीतः। अल्पायुषि एव तेन मातापित्रोः वियोगः अनुभूतः तथा च सम्बन्धिनां संरक्षणे तस्य पालनपोषणम् अभवत्। कठिनतासु सति अपि शिक्षायाः प्रति तस्य अनुरागः न्यूनः न अभवत्। सः अध्ययनस्य अत्यन्तं प्रतिभाशाली छात्रः आसीत् तथा विभिन्नेषु स्तरेषु छात्रवृत्तीः प्राप्नुवन् आसीत्। पिलानीनगरे शिक्षां प्राप्य सः कानपुरस्य सनातनधर्ममहाविद्यालये अध्ययनम् अकरोत्। १९३७ तमे वर्षे छात्रजीवनस्य समये तस्य सम्पर्कः राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घेन सह अभवत्। अनन्तरं सः स्वजीवनं पूर्णकालिकसाङ्गठनिककार्याय समर्पितवान्।

दीनदयालोपाध्यायस्य कृते राजनीतिः केवलं सत्ताप्राप्तेः साधनं न आसीत्, सः तां समाजस्य राष्ट्रस्य च सेवायाः साधनम् अमन्यत। १९५१ तमे वर्षे भारतीयजनसङ्घस्य स्थापनाकाले सः तस्य सङ्गठननिर्माणे महत्त्वपूर्णां भूमिकाम् अवहत् तथा अनन्तरं दलस्य अखिलभारतीयमहामन्त्री अभवत्। डॉ. श्यामाप्रसादमुखर्जी इत्यस्य निधनानन्तरं सङ्गठनं सुदृढं कर्तुं देशव्यापिनः तस्य विस्तारं च कर्तुं तस्य महत्त्वपूर्णं योगदानम् आसीत्। १९६७ तमे वर्षे सः भारतीयजनसङ्घस्य राष्ट्रियाध्यक्षः अभवत्। तस्य सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णा वैचारिकी देनता ‘एकात्ममानववादः’ इति मन्यते। तस्य विचारः आसीत् यत् मनुष्यं केवलम् आर्थिकावश्यकतानां आधारेण न अवगन्तुं शक्यते। मनुष्यः शरीरस्य, मनसः, बुद्धेः, आत्मनश्च समन्वितं स्वरूपम् अस्ति तथा तस्य जीवने भौतिकप्रगत्या सह नैतिकस्य आध्यात्मिकस्य च विकासः अपि आवश्यकः अस्ति। एवमेव व्यक्तिः समाजात् पृथक् न अस्ति। व्यक्तिः, समाजः, राष्ट्रं च परस्परं सम्बद्धानि सन्ति। अतः विकासस्य उद्देशः केवलं उत्पादनस्य आर्थिकाङ्कानां च वर्धनं न, अपि तु मनुष्यस्य समाजस्य च सन्तुलितविकासस्य सुनिश्चितीकरणम् भवितव्यम्।

दीनदयालोपाध्यायस्य आर्थिकचिन्तनम् अपि एतस्याः एव दृष्टेः आधारेण आधारितम् आसीत्। सः तादृशस्य अर्थव्यवस्थायाः समर्थकः आसीत्, यस्याः विकासस्य लाभः समाजस्य अन्तिमव्यक्तिपर्यन्तं प्राप्नुयात्। एतस्यैव विचारस्य सम्बद्धः तस्य ‘अन्त्योदयः’ इति सिद्धान्तः अद्यापि तस्य चिन्तनस्य प्रमुखा परिचितिः अस्ति। तस्य मतम् आसीत् यत् कस्यापि विकासव्यवस्थायाः सफलता वास्तवतः तेन मापनीया यत् समाजस्य दुर्बलतमस्य अन्तिमस्य च व्यक्तेः जीवने कियत् सुधारः अभवत्। अस्याः दृष्ट्या तस्य चिन्तनं सामाजिकसमावेशनस्य मानवकेन्द्रितविकासस्य च चर्चायाम् अद्यापि सन्दर्भरूपेण उल्लिख्यते।

दीनदयालोपाध्यायः केवलं राजनेता सङ्गठनकर्ता च न, अपि तु लेखकः पत्रकारश्च आसीत्। सः लेखनीं सामाजिकजागरणस्य माध्यमरूपेण प्रयुक्तवान्। तेन ‘राष्ट्रधर्मः’, ‘पाञ्चजन्यम्’, ‘स्वदेशः’ इत्यादीनां प्रकाशनानां माध्यमेन राष्ट्रं, समाजः, संस्कृतिः, अर्थव्यवस्था, राजनीतिः च इत्येतेषु विषयेषु लेखाः लिखिताः। तस्य लेखने सरलभाषया सह वैचारिकस्पष्टता अपि दृश्यते स्म। तस्य ‘पॉलिटिकल डायरी’ इति स्तम्भः अपि चर्चितः अभवत्। पत्रकारितां प्रति सः तथ्याधारिततायाः दायित्वस्य च महत्त्वे बलं ददाति स्म। उपलब्धसामग्र्यानुसारं सः समाचारान् सन्दर्भात् पृथक् कृत्वा प्रस्तुतिकरणस्य विरुद्धः आसीत् तथा पत्रकारस्य दायित्वं महत्त्वपूर्णं मन्यते स्म। तस्य व्यक्तिगतजीवनम् अत्यन्तं सरलम् आसीत्। सः स्वजीवनस्य अधिकांशं कालं सङ्गठनस्य सार्वजनिककार्याणां च कृते समर्पितवान्। पदस्य प्रतिष्ठायाश्च प्राप्तेः अनन्तरम् अपि तस्य रहनसहनं सामान्यं यथावत् आसीत्। एषैव सरलता तस्य व्यक्तित्वस्य विशेषपरिचितिः अभवत्। तस्य समर्थकैः सहकारिभिश्च लिखितेषु संस्मरणेषु तस्य सहजव्यवहारस्य, अनुशासनस्य, कार्यकर्तृभिः सह निकटसम्बन्धस्य च उल्लेखः प्राप्यते। सः सङ्गठनं केवलं पदैः संरचनाभिश्च न, अपि तु समर्पितैः कार्यकर्तृभिः सुदृढं कर्तुं विश्वसिति स्म।

दीनदयालोपाध्यायस्य जीवनं बहुदीर्घं न आसीत्। ११ फरवरी १९६८ तमे वर्षे मुगलसरायरेलस्थानकस्य समीपे रेलयानस्य एकस्मिन् डब्बे समीपे तस्य मृतशरीरं प्राप्तम्। तस्य मृत्योः परिस्थितिभिः दीर्घकालं यावत् प्रश्नाः उत्पन्नाः तथा एषा घटना भारतीयराजनैतिकेतिहासस्य चर्चितासु घटनासु अन्तर्भुक्ता अभवत्। तस्मिन् समये सः भारतीयजनसङ्घस्य राष्ट्रियाध्यक्षः आसीत् तथा तस्य निधनं दलाय महतीं क्षतिम् अजनयत्। तस्य राजनैतिकजीवनं दर्शनं च भारतीयराजनीतौ दीर्घकालं यावत् चर्चायाः विषयः अभवत्। तस्य विचारैः सहमताः असहमताः च उभयपक्षाः अपि तस्य चिन्तनं तस्य मूलसन्दर्भे अवगन्तुं महत्त्वपूर्णं मन्यन्ते। एकात्ममानववादः, अन्त्योदयः, विकेन्द्रीकरणम्, स्वावलम्बनम्, सांस्कृतिकचेतना, राष्ट्रकेन्द्रितविकासश्च तस्य विचाराणां प्रमुखाः पक्षाः आसन्। तस्य रचनासु भाषणेषु च राष्ट्रस्य, संस्कृतेः, अर्थव्यवस्थायाः, लोकतन्त्रस्य, सामाजिकजीवनस्य च विषये व्यापकं चिन्तनं प्राप्यते।

पण्डितदीनदयालोपाध्यायस्य जीवनम् अस्य तथ्यस्य उदाहरणम् अस्ति यत् सीमितसाधनैः कठिनपरिस्थितिभिश्च अपि कश्चित् व्यक्तिः स्वविचारैः, अनुशासनेन, कर्मणा च सार्वजनिकजीवने महत्त्वपूर्णं प्रभावं जनयितुं शक्नोति। तेन राजनीतिं व्यक्तिगतमहत्त्वाकाङ्क्षायाः स्थाने सङ्गठनेन सेवया च सह सम्बद्धं कर्तुं बलं दत्तम्। तस्य एकात्ममानववादः व्यक्तेः समाजस्य च सम्बन्धं समग्रदृष्ट्या अवलोकितुं प्रयत्नः आसीत्, अन्त्योदयस्य विचारस्तु विकासस्य लाभं अन्तिमव्यक्तिपर्यन्तं प्रापयितुं आवश्यकतायां केन्द्रितः आसीत्।

तस्य जयन्त्यां तं स्मर्तुं केवलं तस्य नाम्नः योगदानस्य च स्मरणं न, अपि तु सार्वजनिकजीवने विचारस्य, सरलतायाः, अनुशासनस्य, सामाजिकदायित्वस्य च महत्त्वं किम् इति अवगन्तुम् अपि आवश्यकम्। दीनदयालोपाध्यायस्य जीवनं भले एव अल्पम् आसीत्, किन्तु तस्य विचाराः अद्यापि चर्च्यन्ते। एतदेव कस्यापि विचारकस्य महत्तमं उत्तराधिकारित्वं भवति यत् तस्य प्रस्थानानन्तरम् अपि तस्य विचाराः समाजं प्रश्नान् पृच्छितुं, चिन्तयितुं, अग्रे गन्तुं च प्रेरयन्ति।

(लेखकः, स्वतंत्रष्टिप्पणीकारः।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani