काठमांडूः, 23 सितंबरमासः (हि.स.)।

नेपालस्य प्रधानमन्त्री बालेन्द्रशाहस्य भारतयात्रायाः सज्जताः तीव्राः अभवन्। उभयोः देशयोः मध्ये नवम्बरमासस्य अन्तिमसप्ताहे शाहस्य भारतयात्रां प्रति समन्वयः प्रचलति। सूत्राणामनुसारं २३ तः २५ नवम्बरपर्यन्तं प्रस्ताविता एषा यात्रा प्रधानमन्त्री शाहस्य प्रथमं औपचारिकं द्विपक्षीयं विदेशयात्रा भविष्यति।

प्रधानमन्त्री शाहः सम्प्रति संयुक्तराष्ट्रमहासभायाः एकाशीतितमे अधिवेशने भागं ग्रहीतुं अमेरिकादेशस्य न्यूयार्कनगरे अस्ति। यद्यपि न्यूयार्कयात्रा तस्य प्रथमविदेशयात्रा अस्ति, तथापि भारतयात्रा तस्य प्रथमायाः औपचारिकद्विपक्षीयविदेशयात्रायाः रूपेण परिगण्यते। भारतं जुलैमासे एव प्रधानमन्त्री शाहं औपचारिकरूपेण भारतागमनाय आमन्त्रितवान् आसीत्।

भारतं नेपालश्च २३ तः २५ नवम्बरपर्यन्तं शाहस्य यात्रायाः तिथीनां निर्धारणाय कार्यं कुर्वतः स्तः। नेपालस्य वित्तमन्त्रिणः स्वर्णिमवाग्ले इत्यस्य हालिया भारतयात्रा अपि अस्य भ्रमणस्य पृष्ठभूमिसज्जतया सम्बद्धा मन्यते। वाग्ले भारतीयवित्तमन्त्रिण्या निर्मलासीतारमणेन विदेशमन्त्रिणा एस् जयशङ्करेण च सह आर्थिकक्षेत्रे, ऊर्जाक्षेत्रे, सम्पर्कव्यवस्थायां च सहकारिताविषये चर्चां कृतवान्।

महत्त्वपूर्णसम्झौतानां सज्जता

प्रधानमन्त्री शाहस्य प्रस्तावितभारतयात्रां केवलं राजनैतिकभेटरूपेण न स्थापयित्वा सम्पर्कव्यवस्था, ऊर्जा, व्यापारः, आधारभूतसंरचना, बाढोत्तरपुनर्निर्माणं च इत्येतेषु विषयेषु केन्द्रितां कर्तुं सज्जता क्रियते।

रक्सौल काठमाण्डू रेलमार्गे सम्झौतेः सम्भावना

शाहस्य दिल्लीयात्रायाः समये रक्सौल काठमाण्डू बृहद्प्रमाणमार्गीयरेलसम्पर्कस्य विषये महत्त्वपूर्णप्रगतेः सम्भावना वर्तते। भारतनेपालयोः अधिकारिभिः जूनमासे काठमाण्डूनगरे आयोजिते रेलसहकारितासम्बन्धिनि उपवेशने रक्सौल काठमाण्डू रेलसम्पर्कस्य अन्तिमस्थानसर्वेक्षणप्रतिवेदने चर्चा कृता आसीत्। तस्मिन्नेव उपवेशने जनकपुर अयोध्ययोः मध्ये यात्रिकरेलसेवायाः प्रारम्भाय आवश्यकानां मानकसञ्चालनप्रक्रियाणाम् अपि चर्चा कृता आसीत्।

अतः शाहस्य भारतयात्रायाः समये रक्सौल काठमाण्डू रेलपरियोजनायाः अग्रिमप्रक्रिया, सम्झौता अथवा कार्यान्वयनसम्बन्धिनी घोषणा महत्त्वपूर्णविषयः भवितुं शक्नोति। उभयोः देशयोः रेलक्षेत्रे सहकारितां सुदृढीकर्तुं निरन्तरं समन्वयः प्रचलति।

जनकपुर अयोध्या रेलसेवा

नेपालस्य धार्मिकनगरं जनकपुरम् भारतस्य अयोध्यया सह रेलसम्पर्केण संयोजयितुं अपि यात्रायाः समये प्रमुखता दातुं शक्यते। उभयोः देशयोः मध्ये अस्मिन् मार्गे यात्रिकरेलसेवायाः प्रारम्भाय पूर्वमेव सज्जताः प्रचलन्ति। जूनमासे उभयपक्षैः सेवाप्रारम्भसम्बद्धानां मानकसञ्चालनप्रक्रियाणां विषये चर्चा कृता आसीत्।

सम्भाव्यरूपेण प्रधानमन्त्री शाहः भारतीयनेतृत्वं च अस्याः सेवायाः औपचारिकप्रारम्भस्य दिशि घोषणां कर्तुं शक्नुतः।

७५० मेगावाट् पश्चिमसेती परियोजनायामपि दृष्टिः

शाहस्य भारतभ्रमणकाले ७५० मेगावाट् क्षमतायाः पश्चिमसेती जलविद्युत्परियोजनां प्रति अपि महत्त्वपूर्णसम्झौतेः सज्जतायाः चर्चा वर्तते। भारतस्य सार्वजनिकक्षेत्रस्य कम्पनी एनएचपीसी पश्चिमसेती परियोजनया ४५० मेगावाट् क्षमतायाः सेतीनदी षष्ठ परियोजनया च सम्बद्धा अस्ति। उभयोः परियोजनयोः संयुक्तक्षमता १२०० मेगावाट् अस्ति तथा तयोः विषये अध्ययनं प्राविधिकी प्रक्रिया च अग्रे वर्धिता अस्ति।

सरकारस्य निर्देशानुसारं नेपालनिवेशमण्डलेन अस्मिन् दिशि शीघ्रतया कार्यं क्रियते।

दोधारा चाँदनी इण्टीग्रेटेड् चेक् पोस्ट्

नेपालस्य सुदूरपश्चिमक्षेत्रे भारतनेपालयोः व्यापारं सीमासम्पर्कं च सुदृढीकर्तुं दोधारा चाँदनीस्थं समेकितसीमाप्रवेशकेन्द्रम् अपि महत्त्वपूर्णपरियोजनासु अन्तर्भवितुं शक्नोति। यात्रायाः समये तस्य शिलान्याससम्बन्धिनी सज्जता अपि क्रियते। एषा परियोजना सुदूरपश्चिमनेपालस्य भारतस्य च मध्ये व्यापारिकसम्पर्कस्य वृद्ध्यै महत्त्वपूर्णा मन्यते।

महाकालीनद्यां मोटरेबल् सेतोरुद्घाटनम्

भारतनेपालसीमाक्षेत्रे सम्पर्कव्यवस्थां वर्धयितुं महाकालीनद्यां निर्मितस्य मोटरेबल् सेतोः उद्घाटनमपि प्रस्तावितकार्यक्रमस्य भागः भवितुं शक्नोति। अनेन नेपालस्य सुदूरपश्चिमक्षेत्रस्य भारतस्य उत्तराखण्डसीमाक्षेत्रस्य च मध्ये आवागमनं व्यापारिकक्रियाकलापाश्च सुगमाः भविष्यन्ति इति अपेक्षा अस्ति। पूर्वमेव भारतनेपालयोः सहकारितायां महाकालीनद्यां सेतुनिर्माणस्य विषयः चर्चितः अस्ति।

नेपालपुलिस् अकादम्याः उद्घाटनम्

भारतस्य सहकारेण निर्मितायाः नेपालपुलिस् अकादम्याः औपचारिकोद्घाटनमपि प्रधानमन्त्री शाहस्य भारतयात्रायाः समये कर्तुं सज्जता अस्ति। एषा परियोजना उभयोः देशयोः सुरक्षाक्षेत्रे क्षमतानिर्माणसम्बद्धसहकारितायाः भागः अस्ति। भारतनेपालयोः मध्ये सुरक्षासंस्थानां प्रशिक्षणस्य क्षमतानिर्माणस्य च क्षेत्रे दीर्घकालात् सहकारिता प्रचलति।

भैरहवा समेकितसीमाप्रवेशकेन्द्रमपि कार्यक्रमे

भारतसर्वकारस्य सहकारेण भैरहवायां निर्मितस्य समेकितसीमाप्रवेशकेन्द्रस्य उद्घाटनमपि प्रस्तावितकार्यक्रमे सम्मिलितं कर्तुं शक्यते। भैरहवा नेपालस्य प्रमुखेषु व्यापारिकप्रवेशबिन्दुषु अन्यतमम् अस्ति तथा भारतस्य उत्तरप्रदेशक्षेत्रेण सह तस्य प्रत्यक्षः सम्पर्कः अस्ति। अतः समेकितसीमाप्रवेशकेन्द्रस्य सञ्चालनं सीमाव्यापारं, मालपरिवहनं, सीमाप्रबन्धनं च सुव्यवस्थितं कर्तुं साहाय्यं करिष्यति इति अपेक्षा अस्ति। भारतस्य अनुदानसहकारेण भैरहवासहितानां समेकितसीमाप्रवेशकेन्द्राणां विकासकार्यं प्रचलितम् अस्ति।

पुनर्निर्माणाय विशेषसहायतापुटकविषये चर्चा

प्रधानमन्त्री शाहस्य भारतयात्रा तस्मिन् समये भवितुमर्हति यदा नेपालः हालिया विनाशकारीभोटेकोशीबाढ्या तदनन्तरं जातैः क्षतिभिः च उन्मुक्तुं प्रयतते। जलप्लावनेन जलविद्युत्परियोजनानां, मार्गाणां, सेतूनां, निजीगृहाणां, अन्यासां च आधारभूतसंरचनानां व्यापकं क्षतिः अभवत्। प्रधानमन्त्री शाहस्य न्यूयार्कयात्रायाः पूर्वमेव नेपालस्य पुनर्निर्माणाय आर्थिकपुनरुत्थानाय च अन्तरराष्ट्रीयसहकारं प्राप्तुं विषयः प्रमुखः आसीत्।

अतः भारतस्य पक्षतः नेपालस्य बाढीपीडितक्षेत्राणां पुनर्निर्माणाय विशेषसहायतापुटकस्य घोषणाम् अपि प्रस्तावितभारतयात्रायाः सम्भावितप्रमुखपरिणामेषु परिगणयितुं शक्यते। तथापि सहायतापुटकस्य राशेः स्वरूपस्य च आधिकारिकपुष्टेः अनन्तरमेव तस्य विवरणं स्पष्टं भविष्यति।

पटना देहरादूनयोः कृते प्रत्यक्षवायुसम्पर्कस्य विषये बलम्

उभयोः देशयोः मध्ये जनानाम् आवागमनं पर्यटनं च वर्धयितुं नवीनवायुसम्पर्कस्य विषये अपि चर्चा भवितुं शक्नोति। नेपालभारतयोः विद्यमानायां वायुसमर्पणव्यवस्थानुसारं उभयोः देशयोः मध्ये विमानसेवानां कृते आसनक्षमता निर्धारितास्ति। भारतीयदूतावासस्य अनुसारं उभयोः देशयोः वायुसहकारिता २०१० तमस्य वर्षस्य वायुसम्झौतानुसारं सञ्चाल्यते तथा प्रत्येकस्मिन् दिशि प्रतिसप्ताहं ३०,००० आसनानां व्यवस्था अस्ति।

प्रस्तावितकार्यसूच्यां पटना देहरादूनादिभिः भारतीयनगरैः सह नेपालस्य वायुसम्पर्कवर्धनस्य सम्झौतेः सम्भावना अपि कथ्यते। अनेन विशेषतः धार्मिकपर्यटनस्य, चिकित्सायाः, शिक्षायाः, व्यापारिकागमनस्य च वृद्धिः भवितुं शक्नोति।

प्रधानमन्त्री शाहस्य प्रस्तावितभारतयात्रायाः कार्यसूच्या सूचयति यत् उभयोः देशयोः मध्ये रेलसम्पर्कः, मार्गसम्पर्कः, वायुसम्पर्कः, ऊर्जा, सीमायाः आधारभूतसंरचना च प्राथमिकतां प्राप्तुं शक्नुवन्ति।

भारतं नेपालश्च पूर्वमेव विद्युत्व्यापारे प्रसारणक्षेत्रे च सहकारितां वर्धयतः। जुलाई २०२६ तमे वर्षे उभयोः देशयोः ऊर्जाक्षेत्रसम्बद्धसंयुक्तसमितीनां उपवेशने नवीनप्रसारणसम्पर्काः, विद्युत् उत्पादनम्, विद्युद्जालसमन्वयः, हरितऊर्जासम्बद्धाः विषयाश्च चर्चिताः आसन्। नेपालः भारतस्य मार्गेण क्षेत्रीयविद्युत्विपण्ये स्वस्य भूमिकां वर्धयितुं दिशि अपि पदक्षेपान् गृह्णाति।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani