हरिद्वारम्, 23 सितंबरमासः (हि.स.)।देशे सर्वत्र बुधवासरे एकादशः आयुर्वेददिवसः आचर्यते। अस्मिन् वर्षे आयुर्वेददिवसस्य विषयः “स्वस्थभविष्याय आयुर्वेदः” इति निर्धारितः अस्ति। अस्मिन् अवसरे परिवर्तमानजीवनशैल्याः वर्धमानस्वास्थ्यसम्बद्धानां समस्याणां च मध्ये आयुर्वेदस्य भूमिका, महत्त्वं स्वस्थजीवनाय तस्य उपयोगिता च इति विषये राष्ट्रिय-आयुष्-अभियानस्य हरिद्वारस्य प्रभारी तथा उत्तराखण्ड-आयुर्वेदविश्वविद्यालयस्य हरिद्वारस्थिते ऋषिकुलपरिसरे आयुर्वेदपरामर्शचिकित्सकः डॉ. अवनीशकुमार-उपाध्यायः तथा जीवनशैलीयोगविशेषज्ञा डॉ. रुचिता त्रिपाठी-उपाध्याया च सह विशेषं वार्तालापं कृतम्। वार्तालापस्य प्रमुखाः अंशाः अधः प्रदीयन्ते।

प्रश्नः — अस्य वर्षस्य विषयस्य मुख्यः सन्देशः कः अस्ति?

डॉ. अवनीशः — अस्मिन् वर्षे आयुर्वेदं केवलं पारम्परिकचिकित्सापद्धतिरूपेण न दृष्ट्वा वैज्ञानिकानुसन्धानस्य, नवाचारस्य, समन्वितस्वास्थ्यसेवानां समुदायस्य स्वास्थ्यस्य च सह सम्बद्धं कर्तुं बलं दीयते। आयुर्वेदस्य मूलदर्शनं केवलं रोगस्य अनन्तरं उपचारपर्यन्तं सीमितं नास्ति। तस्य उद्देश्यं स्वस्थस्य जनस्य स्वास्थ्यस्य रक्षणं तथा रोगिणः विकाराणां शमनं च अस्ति। अद्यतने समये एषा दृष्टिः अत्यन्तं प्रासङ्गिकी अस्ति।

प्रश्नः — परिवर्तमानजीवनशैल्या स्वास्थ्ये कः प्रभावः भवति?

डॉ. अवनीशः — अधुना दीर्घकालपर्यन्तं उपविष्ट्वा कार्यकरणम्, शारीरिकक्रियाशीलतायाः न्यूनता, अनियमितभोजनम्, अत्यधिककैलोरीयुक्तानां तथा अतिप्रसंस्कृतखाद्यपदार्थानां सेवनम्, अपर्याप्तनिद्रा तथा निरन्तरं मानसिकतनावः सामान्याः अभवन्। एतेन मधुमेहः, स्थौल्यं, उच्चरक्तचापः, हृदयरोगाः इत्यादयः असंसर्गजन्यरोगाः वर्धन्ते। अतः स्वास्थ्यव्यवस्थायाः उद्देश्यं केवलं औषधिप्रदानं न भवेत्। व्यक्तेः आहारः, दिनचर्या, निद्रा, व्यायामः मानसिकस्वास्थ्यं च अपि चिकित्सायाः भागाः भवितुमर्हन्ति। आयुर्वेदस्य विशेषता एषा एव यत् सः केवलं रोगं न, सम्पूर्णं व्यक्तित्वं पश्यति।

प्रश्नः — पोषणस्य विषये आयुर्वेदः किं कथयति?

डॉ. अवनीशः — आयुर्वेदे आहारः स्वास्थ्यस्य महत्त्वपूर्णः आधारः मन्यते। आधुनिकविज्ञानमपि एतत् स्वीकरोति। अस्य अर्थः नास्ति यत् कश्चित् एकः चमत्कारिकः खाद्यपदार्थः सर्वेषां रोगाणां समाधानं भवेत्। सन्तुलितः, विविधः तथा व्यक्तेः आवश्यकतानुसारः आहारः एव महत्त्वपूर्णः। धान्यानि, दालानि, शाकानि, फलानि, पर्याप्तं प्रोटीन्, स्वास्थ्यकरं वसा तथा उचितमात्रायां जलसेवनम् आयुः, शारीरिकक्रियाशीलता तथा स्वास्थ्यस्थितेः अनुसारं भवेत्।

प्रश्नः — केवलं भोजनं पर्याप्तं नास्ति किम्?

डॉ. रुचिता — आम्, नूनम्। स्वस्थजीवनं केवलं वयं किं खादामः इत्यस्य निर्धारणेन न भवति। वयं कदा खादामः, कियत् शारीरिककार्यं कुर्मः, अस्माकं निद्रा कीदृशी अस्ति तथा तनावं कथं नियन्त्रयामः इत्येतदपि समानरूपेण महत्त्वपूर्णम् अस्ति। योगः, श्वासाभ्यासः, ध्यानं तथा नियमितदिनचर्या व्यक्तिं अनुशासितं कर्तुं महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति।

प्रश्नः — हृदयस्य चयापचयस्य च स्वास्थ्याय किं ध्येयम्?

डॉ. अवनीशः — उच्चरक्तचापः, मधुमेहः, स्थौल्यं तथा असामान्यः लिपिड्-स्तरः दीर्घकाले हृदयस्य स्वास्थ्यं प्रभावितुं शक्नुवन्ति। अतः केवलं परीक्षणप्रतिवेदनं नियन्त्रितं कर्तुं पर्याप्तं नास्ति। शरीरभारः, कटिपरिधिः, आहारः, शारीरिकक्रियाशीलता, निद्रा, तनावः, तम्बाकूसेवनम्, मद्यसेवनं च इत्येतेषां जोखिमकारकाणामपि ध्यानं दातव्यम्। आयुर्वेदस्य आहारविहारसम्बद्धाः सिद्धान्ताः आधुनिकपरीक्षणैः उपचारैः च सह प्रमाणाधारितरूपेण प्रयुक्तुं शक्यन्ते।

प्रश्नः — आयुर्वेदस्य आधुनिकचिकित्सायाश्च समन्वयः सम्भवति किम्?

डॉ. अवनीशः — आम्, प्रतिस्पर्धायाः स्थाने सहकारितायाः दृष्टिकोणः आवश्यकः। अस्य अर्थः नास्ति यत् प्रत्येकस्मिन् रोगे प्रत्येकस्य चिकित्सापद्धतेः समानः प्रभावः भवति। रोगविशेषं, औषधिविशेषं तथा उपलब्धान् वैज्ञानिकप्रमाणान् दृष्ट्वा निर्णयः करणीयः। केषुचित् क्षेत्रेषु अद्यापि प्रमाणं सीमितम् अस्ति तथा उत्तमगुणवत्तायुक्तानां परीक्षणानाम् आवश्यकता अस्ति। अस्माकं सिद्धान्तः भवेत् — परम्परायाः सम्मानः, प्रमाणस्य अनुसरणं तथा रोगिणः सुरक्षा सर्वोपरि। गम्भीरेषु जीवनसङ्कटपूर्णेषु च रोगेषु आधुनिकचिकित्सां प्रति समये एव प्रेषणं करणीयम्।

प्रश्नः — पञ्चकर्मस्य योगस्य च विषये का सलाहा अस्ति?

डॉ. रुचिता — पञ्चकर्मस्य स्वकीया विशिष्टा चिकित्सीयसंकल्पना अस्ति, किन्तु तत् प्रत्येकस्मै व्यक्तये स्वतः प्रयोजयितुं उचितं नास्ति। रोगिणः आयुः, शारीरिकशक्तिः, रोगस्य अवस्था तथा वर्तमानौषधानां प्रयोगः इत्येतेषां मूल्याङ्कनं आवश्यकम्। योगमपि केवलं शारीरिकव्यायामरूपेण न पश्येम। स्वक्षमतानुसारं सरलासनानि, प्राणायामः, ध्यानं तथा विश्रामः दिनचर्यायाः भागाः करणीयाः।

अन्ते डॉ. अवनीशः उक्तवान् यत् स्वास्थ्यस्य आरम्भः चिकित्सालयात् न भवति। विद्यालयेषु, कार्यस्थलेषु तथा समुदायेषु जागरूकता, पोषणशिक्षा, योगः तथा समये स्वास्थ्यपरीक्षणं स्वस्थभविष्यस्य निर्माणे महत्त्वपूर्णानि सन्ति। अस्य कृते पञ्च सरलाः सङ्कल्पाः आवश्यकाः सन्ति — सन्तुलितभोजनम्, प्रतिदिनं नियमितशारीरिकक्रियाशीलता तथा व्यायामः, पर्याप्तनिद्रा, मानसिकस्वास्थ्यस्य संरक्षणं तथा समये चिकित्सकीयपरीक्षणम्।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani