श्रीकृष्णजन्माष्टमी-महोत्सवस्य विशेषमालेखः

— डा. उमेशचन्द्रशर्मा

सच्चिदानन्दघनः, परब्रह्म परमात्मा, पुराणपुरुषोत्तमः, देवकीनन्दनः भगवान् श्रीकृष्णस्य अस्मिन् धराधाम्नि अवतरणम् आध्यात्मिकजगतः दिव्यातिदिव्यम्, अद्भुततमम्, अनिर्वचनीयम्, अक-ल्पनीयम्, विस्मयकारि च महानतमं घटना अस्ति।

यदा यदा धर्मस्य पतनं भवति तथा अधर्मस्य प्राधान्यम् आरभते, तदा तदा भक्तानाम् उद्धाराय, दुष्टानां विनाशाय धर्मस्य पुनःस्थापनाय च भगवान् विष्णुः कदाचित् श्रीकृष्णरूपेण, कदाचित् श्रीरामरूपेण, कदाचित् नृसिंहादिरूपेषु च प्रकटिताः भवन्ति। किन्तु भगवतः अस्मिन् धराधाम्नि अवतरणं केवलम् आसुरीशक्तीनां विनाशाय धर्मस्थापनाय च न भवति, अपितु प्रेमिभक्तेभ्यः स्वदिव्य-लीलाभिः आत्मानन्दं प्रदातुमपि ते अवतारं गृह्णन्ति।

प्रत्येकस्मिन् युगे दुर्वासनायुक्ताः, अहङ्कारयुक्ताः, दमनकारिणः, मायाविनः, पाशविकशक्तिसम्पन्नाश्च दैत्याः राक्षसाश्च राज्यसत्तायै महतीं चुनौतीं जनयित्वा यत्र अधर्मस्य, अनाचारस्य, आतङ्कस्य च साम्राज्यं स्थापयितुं धर्मसंस्कृतेः विनाशं कुर्वन्तः सामाजिकतन्त्रं छिन्नभिन्नं कर्तुं प्रयतन्ते, तत्रैव धर्मनिष्ठान्, ईश्वरप्रणिधान-सम्पन्नान् भक्तियुक्तान् च दैवीशक्ति-सम्पन्नान् जनान् पीडयित्वा तेभ्यः ईश्वरात् विमुखीकरणस्य षड्यन्त्रमपि रचयन्ति। दैवीशक्तीनां राक्षसीशक्तीनां च एषः संघर्षः प्रत्येकस्मिन् युगे स्वरूपं गृह्णन् दृश्यते। किन्तु यदा एषः संघर्षः असीमितं रूपं गृह्णाति, तदा निर्गुणः निराकारश्च ब्रह्म सगुणसाकाररूपेण कदाचित् कृष्णरूपेण, कदाचित् रामरूपेण, कदाचित् नृसिंहादिरूपेण च अवतीर्य अत्याचारिणां दुष्टानां मायाविशक्तिनां संहारं करोति, धर्मराज्यस्य स्थापनां करोति, जगति व्याप्तं भयवातावरणं समाप्य सर्वेभ्यः निर्भयतां प्रददाति। न केवलमेतत्, अपितु आनन्दकन्दः भगवान् स्वकीयजनेभ्यः दिव्यप्रेमानन्दं प्रदाय तेषां जन्म-जन्मान्तराणाम् अभिलाषाः अपि पूरयति।

श्रीमद्भगवद्गीतायां भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनं प्रति स्वप्राकट्यस्य प्रयोजनं स्पष्टयन् कथयति—

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्।

प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्या-त्ममायया॥

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।

अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥

अर्थात् भगवान् श्रीकृष्णः अर्जुनं प्रति कथयति—यद्यपि अहम् अजन्मा अविनाशी च अस्मि तथा समस्तजीवानाम् ईश्वरः अस्मि, तथापि प्रत्येकस्मिन् युगे स्वकीयया आदिदिव्यप्रकृत्या आत्ममायया च प्रकटो भवामि। हे भरतवंशज!

यदा यदा यत्र यत्र वा धर्मस्य पतनं भवति तथा अधर्मस्य प्राधान्यम् आरभते, तदा तदा अहम् अवतारं गृह्णामि। भक्तानाम् उद्धाराय, दुष्टानां विनाशाय धर्मस्य पुनःस्थापनाय च अहं युगे युगे प्रकटो भवामि।

श्रीमद्भगवद्गीतायां भगवता श्रीकृष्णेन अर्जुनाय प्रदत्तस्य ज्ञानस्य सरल-व्याख्यानुसारं यदा यदा धर्मस्य ह्रासः अधर्मस्य च वृद्धिः भवति, तदा भक्तजनानाम् उद्धारं दुष्टानां विनाशं च कृत्वा धर्मस्य स्थापनाय भगवान् युगे युगे प्रकटो भवति। किन्तु गीतायां उद्धृतानां वचनानां महात्मभिः विशिष्टे व्यापकपरिप्रेक्ष्ये कृता व्याख्या अवलोक्य स्पष्टं भवति यत् केवलं दुष्टानां विनाशः भगवदवतारस्य एकमात्रं प्रयोजनं न भवितुमर्हति।

भगवत: श्रीकृष्णस्य अस्मिन् धराधाम्नि अवतरणं केवलम् आसुरीशक्तिनां विनाशाय धर्मस्थापनाय च न भवति, अपितु ते स्वप्रेमिभक्तेभ्यः स्वदिव्यलीलाभिः आत्मानन्दं प्रदातुमपि अवतारं गृह्णन्ति। यदि केवलं दैत्य-दनुज-राक्षसानां विनाशः धर्मस्थापनं च प्रयोजनम् अभविष्यत्, तर्हि तदर्थमेव निर्गुणस्य भगवतः सगुण-रूपधारणस्य किं प्रयोजनम् अभविष्यत्? यदि भगवान् केवलं सङ्कल्पमात्रं कुर्यात्, तर्हि क्षणमात्रेणैव सम्पूर्णजगतः समस्ताः आसुरीशक्तयः स्वयमेव विनष्टाः स्युः तथा तत्क्षणमेव धर्मराज्यस्य स्थापना भवेत्।

निश्चयेन वक्तुं शक्यते यत् भगवान् श्रीकृष्णस्य अस्मिन् धराधाम्नि अवतरणं केवलम् आसुरीशक्तिनां विनाशाय धर्मस्थापनाय च न अभवत्, अपितु स्वप्रेमिभक्तेभ्यः स्वदिव्यलीलाभिः आत्मानन्दं प्रदातुमपि ते अवतीर्णाः। भगवान् श्रीकृष्णः सगुणं साकारं रूपं धृत्वा यत्र धर्मराज्यस्य स्थापनां कृतवान्, तत्रैव स्वप्रेमिभक्तेभ्यः दिव्यातिदिव्यं प्रेमामृतमपि प्रदत्तवान्।

अस्मिन् जगति सर्वे जीवाः सुखस्य आनन्दस्य च कामनां कुर्वन्ति। मनुष्याः स्वजीवने आनन्दम् इच्छन्तः सांसारिकेषु सुखेषु आनन्दं अन्विष्यन्ति, किन्तु ते तस्य आनन्दस्य लेशमात्रमपि प्राप्तुं न शक्नुवन्ति, यतः सः दिव्यानन्दः सांसारिकेषु सुखेषु निहितः एव नास्ति। अपितु स आनन्दः प्रभुशरणागतौ प्रभुप्रेमणि च निहितः अस्ति। ये मनुष्याः ईश्वरप्रणिधानद्वारा एतद् अकाट्यं सत्यं ज्ञातवन्तः तथा भगवत: श्रीकृष्णस्य शरणं गत्वा स्वजीवनस्य सूत्रं तस्य हस्ते समर्पितवन्तः, ते सदा-सर्वदा अभयत्वस्य, अमरत्वस्य प्रेमानन्दस्य च अधिकारीभूताः।

अयं प्रेमाधिकारः कदापि एकपक्षीयः न भवति। भगवान् श्रीकृष्णस्य शुद्धभक्ताः यथा प्रभुप्रेम्णः प्रभोः प्रेम्णश्च कृते लालायिताः भवन्ति, तथैव भगवान् अपि स्वकीयजनान् स्वीकर्तुं सदैव तत्परः भवति। अत एव सः स्वशरणागत-प्रेममयजीवानाम् उपरि कृपां कृत्वा सगुणरूपं धृत्वा अवतरति, तेभ्यः प्रेमानन्दं प्रददाति, तेषां प्रेमप्राप्तेः आकाङ्क्षां च पूरयति। विविधाः लीलाः कुर्वन् सः सम्पूर्णं जगत् धन्यं करोति। भगवान् श्रीकृष्णस्य पृथिवीलोके एतदवतरणं तस्य च लीलाः दिव्यतमाः, मधुराः जगदानन्दप्रदाश्च भवन्ति। तासां कीर्तन-श्रवण-स्मरणेन जगत् अत्यन्तं हर्षितम्, उल्लसितं वैभवयुक्तं च भवति।

श्रीमद्भगवद्गीतायाः ‘साधकसञ्जीवनी’-टीकायां महात्मा रामसुखदासजीमहाराजः लिखति यत् सर्वसमर्थः भगवान् अवतारं विना अपि सन्तजनानां रक्षां, दुष्टानां विनाशं धर्मस्य स्थापनां च कर्तुं शक्नोति। किन्तु सः स्वप्रेमिभक्तानां भगव-त्सान्निध्यप्राप्तेः अन्तर्निहितभावनाः पूर्णीकर्तुम् अवतारं गृह्णाति। एवं भगवान् जीवानाम् उपरि विशेषकृपां कर्तुं स्वयम् मानवरूपेण प्रकट्य ताः लीलाः करोति, याभिः अवतारकाले भगवतः दर्शन-स्पर्श-सम्भाषणादिभिः तथा भविष्ये तस्य दिव्यलीलानां श्रवणेन, चिन्तनेन, ध्यानेन, तस्योपदेशानां च आचरणेन जनानां सहजतया उद्धारः भवति। एवं प्रकारेण जनानाम् उद्धारः सदा भवेत्, एतदर्थमेव भगवान् अवतारं गृह्णाति।

श्रीरामचरितमानसे तुलसीदासजी कथयति यत् देवी पार्वती श्रीरामावतारस्य विषये प्रश्नं कृतवती तदा भगवान् शिवः अवदत्—देवि! श्रीरामचन्द्रस्य जन्मनः अनेकानि कारणानि सन्ति, यानि परस्परम् अपि अत्यन्तं विचित्राणि सन्ति। भगवान् शिवः कथयति—यदा धर्मस्य ह्रासः भवति, नीचानाम् अभिमानिनां राक्षसानां वृद्ध्या अन्यायः वर्धते, ब्राह्मणाः, गावः, देवताः पृथिवी च कष्टं प्राप्नुवन्ति, तदा कृपानिधानं भगवान् नानाविधानि दिव्यशरीराणि धृत्वा सज्जनानां पीडां हरति। सः असुराणाम् अन्तं करोति, वेदमर्यादायाः रक्षां करोति तथा जगति स्वनिर्मलं यशः प्रसारयति। तमेव यशः गायतः भगवद्भक्ताः संसारसागरात् तरन्ति। कृपासागरः स भगवान् स्वप्रेमिभक्तजनानां हिताय शरीरं धत्ते।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan