– बाजीरावपेशवायाः शासनकाले निर्मितम् आसीत् मन्दिरम्– श्रीकृष्णस्य जन्मोत्सवे मन्दिरे भविष्यति महोत्सवः

हमीरपुरम्, ०४ सितम्बरमासः (हि.स.)। उत्तरप्रदेशस्य हमीरपुरजनपदस्य नगरे मराठाकालीनमन्दिरे श्रीकृष्णस्य जन्मोत्सवस्य आयोजनार्थं सर्वाः सज्जताः पूर्णाः कृताः सन्ति। मन्दिरं नववधूमिव अलङ्कृतम् अस्ति। एतन्मन्दिरमपि चूर्णितचूर्णेन, मृत्तिकया कङ्करीटेन च निर्मितम् अस्ति। अस्य मठस्य भित्तिषु कीलमपि न स्थापयितुं शक्यते। सूर्योदयस्य प्रथमकिरणेनैव मन्दिरे प्रतिष्ठिताः मूर्तयः न केवलं प्रकाशन्ते, अपितु आरत्यर्थं घण्टाः अपि नादितुम् आरभन्ते।

हमीरपुरनगरस्य ऐतिहासिकहस्तिद्वारस्य समीपे यमुनानद्याः तटे महावीरमन्दिरं स्थितम् अस्ति। मन्दिरं प्रविश्य सर्वप्रथमं हनुमतः मूर्तेः दर्शनं भवति। ततः पार्श्वे राधाकृष्णयोः प्रायः सार्धैकपाददीर्घाः अष्टधातुनिर्मिताः नयनाभिरामाः मूर्तयः दृश्यन्ते। एतासां मूर्तीनां सम्मुखे एव मठस्य अन्तर्भागे शिवपार्वत्योः मूर्तयः विराजन्ते।

क्षेत्रीयपुरातत्त्वाधिकारी एस. के. दुबे इत्यस्य अनुसारं सर्वेक्षणसमये एतत् मराठाकालीनं मन्दिरं दृष्टम् आसीत्। तत् वस्तुतः शताधिकवर्षपुरातनं भव्यं च अस्ति। मन्दिरस्य मठे शिल्पकलायाः अद्भुतानि उदाहरणानि द्रष्टुम् अतीव रमणीयानि सन्ति।

अत्रत्यः साहित्यकारः डाॅ. बी. डी. प्रजापतिः कथितवान् यत् नगरे यमुनानद्याः तटे निर्मितम् एतन्मन्दिरं मराठाकालीनम् अस्ति, यस्य मठं मन्दिरं च अद्यापि अनुपमम् अस्ति। तेन कथितं यत् मराठाकाले यावन्तः मन्दिराः निर्मिताः, तावन्तः मन्दिराः अद्यावधि कस्यापि अन्यस्य शासनकाले निर्मिताः न सन्ति।

मन्दिरस्य महन्तः हरिनारायणद्विवेदी कथितवान् यत् अस्य मन्दिरस्य इतिहासः शताधिकवर्षपुरातनः अस्ति तथा अस्य निर्माणे प्रयुक्तानां शिल्पकलायाः अद्भुतानि उदाहरणानि अद्यापि द्रष्टुं शक्यन्ते।

बाजीरावपेशवायाः शासनकाले निर्मितम् आसीत् मन्दिरम्

मन्दिरस्य पुजारी महन्तश्च हरिनारायणद्विवेदी कथितवान् यत् संवत् १७२३ तमे वर्षे मराठाकाले बालाजीबाजीरावपेशविना अत्र यमुनानद्याः तटे मन्दिरस्य निर्माणं कारितम् आसीत्। मठस्य अन्तर्भागे बालरूपस्य हनुमतः मूर्तिः तथा शिवपार्वत्योः मूर्तयः अपि मराठाकालीनाः सन्ति।

तेन कथितं यत् एषः मठः अतीव लघुः अस्ति, अतः पूजार्थम् अन्तः प्रवेष्टुं शिरः नत्वा गन्तव्यम्। मन्दिरस्य मठः अपि गुम्बदरहितः अस्ति, यस्मिन् वर्षाजलं पतित्वा तत्क्षणमेव अधः प्रवहति। मन्दिरस्य मठः अण्डाकाररूपेण निर्मितः अस्ति, यं यतः अपि पश्यति, सर्वतः समानरूप एव दृश्यते।

मूर्तिषु पतति सूर्योदयस्य प्रथमकिरणः

मन्दिरस्य निर्माणं तस्मिन् काले अभवत्, यस्मिन् काले सिमेण्टस्य लौहदण्डस्य च प्रचलनं नासीत्। मन्दिरस्य मठस्य च निर्माणात् बह्व्यः शताब्द्यः व्यतीताः, तथापि तत् अद्यापि सुदृढम् अस्ति। अस्मिन् लौहकीलमपि न स्थापयितुं शक्यते। सम्पूर्णं मन्दिरं चूर्णितचूर्णेन, मृत्तिकया कङ्करीटेन च निर्मितम् अस्ति।

पुजारिणा कथितं यत् यमुनानद्याः तटे पूर्वदिशायां एतन्मन्दिरं स्थितम् अस्ति। तेन दावितं यत् सूर्योदयसमये सूर्यस्य प्रथमकिरणेनैव मन्दिरे स्थिताः मूर्तयः प्रकाशन्ते। तेन सह मन्दिरस्य घण्टाः नाद्यन्ते तथा आरती क्रियते।

तेन कथितं यत् आङ्ग्लाधिकारिणः अपि स्वपरिवारैः सह मन्दिरस्य दर्शनार्थम् आगच्छन्ति स्म।

श्रीकृष्णस्य जन्मोत्सवे मन्दिरे भविष्यति महोत्सवः

मराठाकालीनस्य अस्य मन्दिरस्य जन्माष्टमी-महोत्सवस्य धूमधामेन आयोजनार्थं सर्वाः सज्जताः पूर्णाः कृताः सन्ति। स्थानीयजनानां साहाय्येन मन्दिरं नववधूमिव अलङ्कृतम् अस्ति।

मन्दिरस्य पुजारिणा कथितं यत् अस्मिन् वर्षे श्रीकृष्णस्य जन्मोत्सवः भिन्नरूपेण आयोज्यते। रात्रौ द्वादशवादने राधाकृष्णयोः नयनाभिराममूर्तीनां मधुना, गङ्गाजलेन, दुग्धेन पञ्चामृतेन च स्नपनं कारयिष्यते। ततः मङ्गलारती भविष्यति।

मङ्गलारत्यां नगरस्य अर्धाधिकजनसङ्ख्या सम्मिलिता भविष्यति, येभ्यः श्रीकृष्णस्य पञ्चामृतं प्रसादश्च वितरिष्यते।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani