-सुरेश हिंदुस्तानी

भारतं ज्ञातुम् इच्छति चेत् तस्य मूलपरम्पराणां यावत् गन्तव्यं भविष्यति, भारतस्य मूलपरम्पराः ज्ञातुम् इच्छति चेत् तस्याः आध्यात्मिकचेतनायाः अनुभूतिः कर्तव्या भविष्यति। अस्याः एव चेतनायाः उज्ज्वलं प्रतिबिम्बम् अस्ति हनुमान अंश इति चलचित्रम्। इदं केवलं चलचित्रं न, अपि तु भारतीयजीवनदर्शनस्य तस्याः धारायाः चलचित्ररूपं भवति, या मनुष्यं तस्य मृत्तिकया, श्रद्धया, संस्कृत्या आत्मिकपरिचयेन च सह संयोजयति। भारतं सा भूमिः अस्ति, यस्याः आत्मा प्रकाशे निमग्ना अस्ति। हनुमान अंश इदमेव प्रकाशं प्रतिबिम्बयन् एकः चलचित्रः अस्ति। अस्य कान्तिः केवलं पटले दृश्यते या प्रकाशरूपा नास्ति, अपि तु दर्शकस्य अन्तः जागर्यमाणस्य अनुभावस्य प्रकाशरूपा अस्ति। अत एव इदं चलचित्रं शनैः शनैः दर्शकानां मनसि स्थानं निर्मितवती तथा पश्यत एव एका असाधारणचलचित्रघटनारूपेण परिणता।

चलचित्रस्य यात्रा अपि स्वयमेव एका कथा अस्ति। प्रारम्भे अस्य प्रदर्शनं सीमितम् आसीत्। प्रचारस्य विस्तारोऽपि तुलनया अल्पः आसीत्। प्रथमदिने अस्य आयः प्रायः दशकोटिरूप्यकाणि आसीत् तथा प्रारम्भिकसप्ताहेऽपि अस्य गतिः सामान्यैव आसीत्। किन्तु भारतीयसमाजस्य एका विशेषता अस्ति यत् यदा काचित् कथा तस्य मनसः गभीरतां स्पृशति, तदा तस्याः प्रचारस्य माध्यमं स्वयमेव समाजः भवति। हनुमान अंश इत्यस्य विषये अपि एतदेव अभवत्।

दर्शकैः चलचित्रं दृष्टम्, अनुभूतं च, ततः ते स्वपरिवारैः, मित्रैः परिचितैश्च सह तस्य विषये चर्चां कृतवन्तः। शनैः शनैः जनमुखप्रचारः तद् कार्यं कृतवान्, यत् बृहद्प्रचाराभियानान्यपि सर्वदा कर्तुं न शक्नुवन्ति। प्रदर्शनानि वर्धितानि, दर्शकानां सङ्ख्या वर्धिता, तृतीयचतुर्थसप्ताहपर्यन्तं च चलचित्रे तादृशी वृद्धिः अभवत् यां दृष्ट्वा चलचित्रव्यापारविश्लेषकाः अपि तस्य गतिम् असाधारणाम् अमन्यन्त।

एकस्याः प्रतिवेदनस्य अनुसारं चतुर्थसप्ताहपर्यन्तं चलचित्रेण भारते सप्ततिः कोटिरूप्यकाणामधिकः आयः प्राप्तः आसीत् तथा अस्य प्रदर्शनानां सङ्ख्या प्रारम्भिकसङ्ख्यायाः बहुगुणिता अभवत्। अधुना उपलब्धाः चलचित्रव्यापारसम्बद्धाः दत्तांशाः अस्य यात्राम् अधिकप्रभावशालिनीं कुर्वन्ति। प्रायः द्विकोटिरूप्यकाणां व्ययेन निर्मितेन चलचित्रेण शतकोटिरूप्यकाणाम् आसन्नः आयः प्राप्तः। इदं प्रमाणमेव भारतीयचलचित्रजगतः कृते महत्त्वपूर्णं सङ्केतं भवति।

अत्र प्रश्नः केवलम् आयस्य नास्ति। वास्तविकः प्रश्नः अस्ति यत् दर्शकैः अस्मिन् किं दृष्टं यत् ते पुनः पुनः चलचित्रगृहं प्रति गन्तुम् आकर्षिताः? उत्तरं सम्भवतः अस्याः कथायाः आत्मीयतायां निहितम् अस्ति।

हनुमान अंश इदं चलचित्रं नीमकरौलीबाबामहोदयस्य जीवनात् आध्यात्मिकप्रभावाच्च प्रेरितम् अस्ति। तस्य जीवने भक्तेः, सेवायाः, प्रेम्णः, करुणायाः मानवतायाश्च भावाः प्रमुखाः आसन्। चलचित्रे एते एव भावाः केन्द्रे स्थापयित्वा एका तादृशी कथा प्रस्तुतिता, यस्यां आध्यात्मिकता जीवनात् पृथक् दृश्यमा अवधारणा न, अपि तु जीवनाय अर्थं प्रददती अनुभूतिः भवति।

अद्यतनस्य युवाजगतः संसारः अत्यन्तं तीव्रगत्या परिवर्तते। प्रौद्योगिकी, सामाजिकमाध्यमानि, प्रतिस्पर्धा उपलब्धीनां च धावनया जीवनस्य गतिः वर्धिता अस्ति। एतादृशे समये मनसः स्थैर्यं प्रदातुं शक्नुवती कथा, आत्मानं स्पृशन् विचारः तथा स्वकीयाभिः सांस्कृतिकस्मृतिभिः सह संयोजयन् अनुभवः स्वाभाविकतया आकर्षणं जनयति। हनुमान अंश इत्यस्य लोकप्रियतायां अस्याः भावभूमेः महत्त्वपूर्णा भूमिका दृश्यते। केचन विश्लेषणाः अपि अस्य सफलतां तादृशीनां कथानां प्रति दर्शकानां वर्धमानरुच्या सह सम्बद्धां मन्यन्ते, याः तेषां शान्तेः स्वकीयसंस्कृत्या सह सम्बद्धतायाश्च अनुभवं प्रददति।

अस्याः सफलतायाः माध्यमेन भारतीयचलचित्रोद्योगस्य पुरतः एकः महत्त्वपूर्णः विचारः अपि स्थापितः यत् व्ययः चलचित्रस्य भव्यतां निर्मातुं शक्नोति, किन्तु दर्शकानां प्रेम तस्य आत्मानं निर्धारयति।

प्रसिद्धाः नायकाः, विशालाः निर्माणस्थलानि, व्ययबहुलः प्रचारः, विशालं निवेशं च स्वस्वस्थाने महत्त्वपूर्णानि सन्ति। तथापि अन्ततः चलचित्रं दर्शकस्य हृदये स्थानं निर्माय एव दीर्घजीवितां प्राप्नोति। हनुमान अंश इत्यनेन सीमितसंसाधनैः सह यया प्रकारेण दर्शकेभ्यः स्वकीयं सन्देशं सम्प्रेषितम्, सा अस्य तथ्यस्य उदाहरणम् अस्ति यत् यदि कथायाम् आत्मीयता भवेत्, भावे प्रामाणिकता भवेत् तथा विषयः समाजस्य चेतनया सह सम्बद्धः भवेत्, तर्हि दर्शकाः स्वयमेव तस्य सर्वाधिकप्रभाविशालिनः प्रचारकाः भवन्ति।

अस्मिन्नेव काले बृहद्व्ययेन निर्मितानां केषाञ्चन चलचित्राणां तुलनया दुर्बलं प्रदर्शनमपि चर्चितम् अभवत्। टॉक्सिक तथा बंटवारा १९४७ इत्यादीनां चलचित्राणां चलचित्रव्यापारप्रदर्शनस्य तुलनायां हनुमान अंश इत्यस्य यात्रया व्ययस्य दर्शकस्वीकृतेश्च सम्बन्धे पुनः नवीनः विमर्शः प्रारब्धः अस्ति।

सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णः सङ्केतः अस्य दर्शकवर्गात् प्राप्यते। युवापीढ्याः एतादृशायाः आध्यात्मिकसांस्कृतिककथायाः प्रति आकर्षणं भारतीयसमाजस्य परिवर्तमानरुचीनां सङ्केतरूपेण मन्यते। अयं परिवर्तनः केवलं चलचित्रस्य सफलतायां सीमितः नास्ति। अयं तस्य सांस्कृतिकात्मविश्वासस्य सङ्केतः अस्ति, यस्मिन् आधुनिकतया सह स्वकीयमूलानां प्रति सम्मानोऽपि समानरूपेण विद्यमानः अस्ति।

इयमेव हनुमान अंश इत्यस्य सर्वातिशयेन महत्त्वपूर्णा उपलब्धिः अस्ति। अनेन दर्शकेभ्यः केवलं चलचित्रं न प्रदत्तम्, अपि तु एकः अनुभवः प्रदत्तः, स्वकीयां मृत्तिकां द्रष्टुम्, स्वकीयां परम्परां अनुभोतुं तथा स्वकीयया सांस्कृतिकस्मृत्या सह संवादं कर्तुम् अनुभवः प्रदत्तः।

चलचित्रपटले सञ्चलितानि चित्राणि कतिपयेषु घण्टेषु समाप्तानि भवन्ति, किन्तु काश्चन कथाः दर्शकस्य अन्तः अग्रेऽपि सञ्चरन्ति। हनुमान अंश तादृश्येव कथारूपेण दृश्यते।

अतः अस्य सफलतां केवलं चलचित्रव्यापारस्य अङ्केषु द्रष्टुम् अपूर्णं भविष्यति। अस्य वास्तविकसफलता तस्मिन् क्षणे अस्ति, यदा कश्चित् युवा चलचित्रगृहात् बहिः निर्गत्य स्वस्य अन्तः एकं प्रश्नम्, एकाम् अनुभूतिं तथा स्वकीयमूलैः सह संयोजितुं नवीनाम् आकाङ्क्षां च आदाय प्रत्यागच्छति।

हनुमान अंश भारतस्य तस्य मूलस्य स्पर्शः अस्ति, येन तस्य चेतना शताब्देभ्यः पोषिता आगता अस्ति। इदं तस्य प्रकाशस्य एका किरणः अस्ति, यस्मिन् भारतं स्वयमेव स्वस्य परिचयं प्राप्नोति।

(लेखकः, स्वतंत्रष्टिप्पणीकारः ।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani