सचिनस्य पंजाबदायित्वप्राप्तेः अनन्तरं पुनरुत्थिताः प्रश्नाः

नवदेहली, ०७ सितम्बरमासः (हि.स.)। कदाचित् कांग्रेसदलस्य द्वयोः युवा मुखरूपयोः एकत्र दृष्टौ सचिनपायलटः ज्योतिरादित्यसिन्धियश्च अधुना पूर्णतया भिन्नयोः विचारधारयोः दिशयोश्च स्थितौ दृश्येते। उभयोः राजनीतिकवंशपरम्परा आसीत्, उभौ युवानौ आस्ताम्। स्वस्वराज्येषु उभौ प्रभावशालिनौ मन्येते स्म तथा च उभाभ्यां कांग्रेसदले नेतृत्वसम्बद्धम् असन्तोषं सम्मुखीकर्तुं जातम्। भेदः एषः आसीत् यत् सिन्धियेन निर्णायकं राजनीतिकं पदं स्वीकृत्य सत्ताकेन्द्रं प्रति गन्तुं मार्गः प्रशस्तीकृतः, यदा तु सचिनपायलटः कांग्रेसदले स्थित्वा स्वस्य राजनीतिकभविष्यस्य प्रतीक्षां कुर्वन् आसीत्।

अधुना पायलटाय पंजाबस्य दायित्वं प्रदत्तस्य अनन्तरं पुनः प्रश्नः उदेति यत् किं कांग्रेसदलम् तं राष्ट्रियस्तरस्य राजनीतौ प्रतिष्ठापयितुम् इच्छति, अथवा राजस्थानस्य राजनीतितः शनैः शनैः दूरं नयति। यदि उभयोः नेतृणां वर्तमानराजनीतिकस्थितिं समक्षं स्थापयित्वा पश्यामः तर्हि चित्रं सिन्धियस्य पक्षे अधिकं स्पष्टं दृश्यते।

सिन्धियेन जोखिमः स्वीकृतः, सत्तायाः पुरस्कारश्च प्राप्तः

ज्योतिरादित्यसिन्धियेन कांग्रेसदलेन सह दीर्घकालीनं राजनीतिकसम्बन्धं समाप्तं कृत्वा भाजपादलस्य मार्गः स्वीकृतः। एतत् निर्णयं राजनीतिकदृष्ट्या जोखिमपूर्णम् आसीत्, किन्तु तदनन्तरं तस्य राजनीतिकस्थितौ महत्त्वपूर्णः परिवर्तनः अभवत्। सः भाजपादलेन सह सत्तायाम् आगतः तथा च केन्द्रसर्वकारे महत्त्वपूर्णं दायित्वं प्राप्तवान्। अस्य अर्थः नास्ति यत् सिन्धियस्य मार्गः सरलः आसीत्। दलपरिवर्तनं स्वयमेव महत् राजनीतिकजोखिमम् आसीत् तथा तेन सह आलोचनाः अपि सम्बद्धाः आसन्। तथापि परिणामस्य कसौट्याम् अवलोकने सिन्धियेन स्वकीयाम् असहमतिं सत्तायां सङ्गठने च प्रभावे परिणमयितुं सफलता प्राप्ता।

तस्य विपरीतं सचिनपायलटेन कांग्रेसदलं त्यक्तुं मार्गः न स्वीकृतः। तेन दलस्य अन्तः स्थित्वा स्वकीयां राजनीतिकभूमिं सुरक्षितुं प्राथमिकता प्रदत्ता। तेन सङ्गठने भूमिकायाः रूपेण लाभः अवश्यं प्राप्तः, किन्तु सत्तास्तरे सा उपलब्धिः न प्राप्ता, यस्याः सम्भावना तस्य राजनीतिकमहत्त्वं दृष्ट्वा दीर्घकालात् व्यक्ता भवति स्म।

पायलटस्य पुरतः राजस्थानस्य सर्वबृहती चुनौती

सचिनपायलटस्य वास्तविकं सामर्थ्यं राजस्थानम् अस्ति। प्रदेशकांग्रेसाध्यक्षरूपेण तेन सङ्गठनं सुदृढीकृतम् तथा २०१८ तमे वर्षे कांग्रेसदलस्य पुनः सत्ताप्राप्तौ महत्त्वपूर्णा भूमिका निर्वहिता। उपमुख्यमन्त्रिपदं प्राप्तस्य अनन्तरं मुख्यमन्त्रिणा अशोकगहलोतेन सह तस्य मतभेदाः सार्वजनिकाः अभवन् तथा राजस्थानकांग्रेसस्य राजनीतिः दीर्घकालं यावत् द्वयोः गुटयोः विभक्ता आसीत्। अधुना एषैव गुटीयनीतिः पायलटस्य कृते सर्वबृहती चुनौती इव दृश्यते।

पंजाबस्य दायित्वं तस्मै राष्ट्रियस्तरे सक्रियतया कार्यं कर्तुम् अवसरं ददाति, किन्तु अस्य अपरः पक्षः एषः अस्ति यत् राजस्थानस्य राजनीतौ तस्य प्रत्यक्षोपस्थितिः न्यूना भविष्यति। राजनीतौ दीर्घकालीनम् अनुपस्थितत्वं राजनीतिकरिक्ततां जनयति तथा तां रिक्ततां पूरयितुं अन्ये नेतारः शीघ्रतया अग्रे आगच्छन्ति। अतः सिन्धियपायलटयोः राजनीतिकयात्रयोः अन्तरम् अधिकं स्पष्टं भवति। सिन्धियेन स्वकीयां राजनीतिकभूमिं मध्यप्रदेशात् अग्रे वर्धयित्वा देहलीस्थायां सत्तायां स्थानं सुरक्षितं कृतम्, यदा तु पायलटः स्वस्य सुदृढतमायां राजनीतिकभूमौ राजस्थान एव निरन्तरं चुनौतीपूर्णपरिस्थितीनां सम्मुखीकरणं करोति।

पायलटस्य कृते पंजाबस्य दायित्वं राष्ट्रियावसररूपेण द्रष्टुं शक्यते। यदि सः पंजाबे कांग्रेससङ्गठनस्य निर्वाचनरणनीतेश्च प्रभावीरूपेण संचालनं करोति तर्हि दले तस्य राष्ट्रियमहत्त्वं वर्धितुं शक्नोति। भविष्ये कांग्रेससङ्गठने तस्मै अधिकं महत्त्वपूर्णं दायित्वं प्राप्तुं सम्भावना अपि निर्मीयते। किन्तु राजनीतिकः प्रश्नः अस्ति यत् किं राष्ट्रियभूमिका राजस्थानस्य राजनीतिकभूमेः पूर्तिं कर्तुं शक्नोति? यदि पायलटः निरन्तरं राष्ट्रियदायित्वेषु व्यस्तः भवति तथा राजस्थानकांग्रेसस्य अन्तः कश्चित् अन्यः गुटः स्वकीयां पकड़ं सुदृढां करोति तर्हि २०२८ तमस्य विधानसभानिर्वाचनस्य पूर्वं तस्य समीकरणानि परिवर्तितुं शक्नुवन्ति। तदा राजस्थानं प्रति तस्य पुनरागमनं तावद् सहजं न भविष्यति यावद् अद्य दृश्यते।

पायलटस्य कृते सर्वबृहत्तमः सङ्कटः

पायलटस्य पुरतः सम्भाविताः त्रयः मार्गाः दृश्यन्ते। प्रथमः, सः पंजाबे स्वकीयां क्षमतां सिद्धं कृत्वा राष्ट्रियस्य राजनीतौ महत्त्वपूर्णं स्थानं प्राप्नुयात् तथा राजस्थानं स्वस्य राजनीतिकाधाररूपेण सुरक्षितं धारयेत्। द्वितीयः, राष्ट्रियदायित्वेषु तस्य सक्रियता वर्धेत तथा राजस्थानं शनैः शनैः तस्य हस्तात् निर्गच्छेत्। तृतीयः, दीर्घप्रतीक्षायाः अनन्तरं यदि तस्मै भासेत् यत् कांग्रेसदले तस्य राजनीतिकसम्भावनाः सीमिताः क्रियन्ते तर्हि सः भविष्ये नूतनविकल्पस्य विषये विचारं कुर्यात्। सम्प्रति तृतीयस्य विकल्पस्य सम्भावना सर्वाल्पा दृश्यते। पायलटेन कांग्रेसदले स्थित्वा स्वकीयां राजनीतिम् अग्रे वर्धयितुं मार्गः स्वीकृतः। एतदेव तस्य सामर्थ्यम् अपि अस्ति तथा सर्वबृहती चुनौती अपि।

यदि सिन्धियपायलटयोः राजनीतिकजीवनं एकेन वाक्येन अवगन्तुम् इच्छामः तर्हि चित्रं अत्यन्तं स्पष्टम् अस्ति। सिन्धियेन राजनीतिकजोखिमं स्वीकृत्य सत्ता प्राप्ता, पायलटेन राजनीतिकधैर्यं प्रदर्शयित्वा दलस्य अन्तः स्वकीयः स्थानं सुरक्षितं धारितम्। सिन्धियः अद्य केन्द्रसत्तायां प्रभावशालिनीं भूमिकां निर्वहति। पायलटस्य समीपे सङ्गठनात्मकानुभवः, जनाधारः राष्ट्रियपरिचयश्च अस्ति, किन्तु सत्तायाः सः प्रत्यक्षलाभः नास्ति यः सिन्धियेन प्राप्तः।

एतदेव कारणं यत् पंजाबस्य नूतनं दायित्वं पायलटस्य कृते अवसरस्य सह राजनीतिकपरीक्षा अपि अस्ति। यदि सः तं राष्ट्रियपरिचये परिणमयति तर्हि कांग्रेसदले तस्य स्थितिः सुदृढा भविष्यति। यदि अस्य अवधौ राजस्थानस्य तस्य राजनीतिकभूमिः दुर्बला भवति तर्हि एतद् दायित्वं विपरीतम् अपि प्रभावं जनयितुं शक्नोति।

एकेन कठोरेण निर्णयेन सिन्धियः अग्रे गतः

सचिनपायलटस्य ज्योतिरादित्यसिन्धियस्य च तुलना अद्य अत एव क्रियते यत् उभौ प्रायः समानकाले कांग्रेसदलस्य युवराजनीतेः प्रमुखौ मुखौ भूत्वा उदितवन्तौ। एकेन दलपरिवर्तनं कृत्वा स्वकीयां राजनीतिकदिशां परिवर्तिता तथा सत्तायां स्थानं प्राप्तम्, अपरः दलस्य अन्तः स्थित्वा संघर्षम् अनुवर्तितवान्। अधुना पंजाबस्य दायित्वं पायलटस्य पुरतः पुनः एकम् अवसरम् आनयति। अयं अवसरः तस्मै सिन्धियस्य समकक्षं राष्ट्रियप्रभावं प्राप्तुं मार्गं प्रदातुं शक्नोति, किन्तु तदर्थं तेन पंजाबस्य चुनौतीं सफलतायां परिणमयितव्यं तथा राजस्थानस्य राजनीतिकभूमिरपि सुरक्षितेति सुनिश्चितं कर्तव्यम्।

सम्प्रति राजनीतिकतुला सिन्धियस्य पक्षे नता अस्ति। यतः पायलटस्य समीपे जनाधारस्य राजनीतिकक्षमतायाश्च न्यूनता नास्ति, तथापि प्रत्यक्षतः इदमेव दृश्यते यत् एकेन कठोरेण निर्णयेनेन सिन्धियः अग्रे गतः।

अधुना अग्रे किम् भविष्यति इति न ज्ञायते। यथा प्रायः कांग्रेसस्य राजनीतौ भवति, सफलतायां राहुलगान्धिनः जयजयकारः प्रशंसाश्च भविष्यन्ति, अन्यथा पराजयस्य दायित्वं स्वीकर्तुं पायलटः एव सुलभतमः लक्ष्यः भविष्यति। पंजाबस्य अध्यायः एव अस्य प्रश्नस्य अग्रिमम् उत्तरं निर्धारयिष्यति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani