सोमनाथः (गुजरात), ११ जनवरीमास: (हि.स.)। प्रभास–पाटनस्य पुण्या भूमिः अनेकानि ऐतिहासिकानि धरोहरानि स्वान्तः संधारयति। अत्र प्राप्तानि ताम्रपत्राणि, अभिलेखाः तथा शिलालेखाः अस्य क्षेत्रस्य गौरवपूर्णं स्वर्णिमं च अतीतं प्रमाणयन्ति। अद्यापि वीरताया: कथाः कथयन्ति ये पाळिया–शिलास्तम्भाः, ते अस्य भूमेः पराक्रमस्य साक्ष्यरूपेण स्थिताः सन्ति। प्रभास–पाटनस्य तथा सोमनाथ–मन्दिरस्य इतिहासेन सम्बद्धानि अनेकानि प्रमाणानि अत्र विभिन्नेषु स्थलेषु लभ्यन्ते। सोमनाथ–प्रभास–क्षेत्रस्य शिलालेखाः ताम्रपत्राणि च प्रभास–पाटन–संग्रहालये सुरक्षितानि सन्ति। आक्रमणैः नष्टानां मन्दिराणाम् अवशेषाः अपि तत्र संरक्षिताः सन्ति। इदं संग्रहालयं सम्प्रति प्राचीन–सूर्य–मन्दिरे सञ्चालितम् अस्ति।एवमेव एकः ऐतिहासिकः शिलालेखः संग्रहालयस्य समीपे, प्राचीन–राम–मन्दिरस्य निकटे, भद्रकाली–फळियायां स्थितः अस्ति।एषः शिलालेखः सोमपुर–ब्राह्मण–दीपकभाई–दवे–इत्यस्य गृहे प्राङ्गणे निर्मिते भद्रकाली–मन्दिरे भित्तौ अद्यापि स्थापितः अस्ति। संग्रहालयस्य क्यूरेटर–तेजल–परमार–इत्यस्य कथनानुसारं सः शिलालेखः ई.स. ११६९ तमे वर्षे उत्कीर्णः आसीत्। सः राज्य–पुरातत्त्व–विभागेन संरक्षितः अस्ति। अयं शिलालेखः अणहिलवाड–पाटनस्य राजा कुमारपालस्य गुरोः श्रीमद्–भावबृहस्पतेः प्रशंसार्थं लिखितः अस्ति।अस्मिन् शिलालेखे सोमनाथ–मन्दिरस्य पौराणिकः तथा मध्यकालीनः इतिहासः वर्णितः अस्ति। अत्र उक्तं यत्—सत्ययुगे चन्द्रदेवेन सुवर्ण–मन्दिरं निर्मितम्,त्रेतायुगे रावणेन रजत–मन्दिरं,द्वापरे श्रीकृष्णेन काष्ठ–मन्दिरं,कलियुगे च राजा भीमदेव–सोलंकिना शिलामयं भव्यं मन्दिरं निर्मापितम्।इतिहासात् ज्ञायते यत् भीमदेव–सोलंकिना प्राचीन–मन्दिर–अवशेषेषु चतुर्थं मन्दिरं निर्मितम्। अनन्तरं कुमारपालेन तस्मिन्नेव स्थाने पञ्चमं मन्दिरं निर्मापितम्। सोलंकी–शासनकाले प्रभास–पाटनं न केवलं धार्मिकं केन्द्रम् आसीत्, अपि तु कला–स्थापत्य–साहित्ययोः अपि प्रमुखं केन्द्रम् अभवत्। सिद्धराज–जयसिंहस्य न्यायप्रियता तथा कुमारपालस्य धर्मनिष्ठा सोमनाथ–मन्दिराय विशेषं गौरवं प्रदत्तवती। एतत् अद्यापि गुजरातस्य स्वर्णयुगस्य स्मृतिं वहति।प्रभास–पाटनस्य भूमिः केवलं अवशेषान् एव न, अपि तु सनातन–धर्मस्य गौरवम् अपि अन्तः धत्ते। भद्रकाली–फळियायाः अयं शिलालेखः अद्यापि सोलंकी–शासकानां तथा विद्वान्–भावबृहस्पतेः समर्पणस्य स्मारकः अस्ति। एषा भूमिः स्वस्य ऐतिहासिक–परम्परया अग्रिमवंशानां कृते स्वर्णिम–अतीतस्य दृश्यं दर्शयिष्यति।सोमनाथस्य अटलं शिखरम् अस्य प्रमाणं ददाति यत् कालः यद्यपि परिवर्तते, तथापि भक्ति: स्वाभिमानं च सदा अमरौ भवतः।

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता