वाराणसी, १ अक्टोबरमासः (हि.स.)। सनातनधर्मस्य मान्यतानुसारं दुर्घटनया, अकालमृत्योः अथवा आत्महत्यया मृतस्य जनस्य आत्मनः शान्त्यर्थं विविधधार्मिक-अनुष्ठानानां विधानम् उक्तम् अस्ति। एतादृशी मान्यता अस्ति यत् मृतस्य विधिवत् क्रियाकर्म न कृते चेत् तस्य आत्मनः सद्गतिः न भवति तथा तस्य प्रभावः परिवारे वंशजेभ्यश्च अपि भवितुं शक्नोति। एतदर्थं नारायणबलिः, नागबलिः, त्रिपिण्डीश्राद्धम् इत्यादीनि अनुष्ठानानि क्रियन्ते।

सनातनसंस्थायाः सम्बद्धः सञ्जयकुमार-सिंहः गुरुवासरे अवदत् यत् एतेषाम् अनुष्ठानानाम् उद्देश्यं पितृभ्यः सद्गतिं उच्चलोकप्राप्तये च गतिं प्रदातुम् अस्ति। धार्मिकमान्यतानुसारं एताभिः विधिभिः पितृदोषस्य निवारणं तथा मृतात्मनां शान्तिं कामयित्वा अनुष्ठानानि क्रियन्ते।

त्रयाणाम् अनुष्ठानानां पृथक् पृथक् महत्त्वम्

सञ्जयकुमारसिंहेन उक्तं यत् नारायण-बलिः, नागबलिः, त्रिपिण्डीश्राद्धं च त्रीणि पृथक् धार्मिकानुष्ठानानि सन्ति। नारायण-नागबलिः सामान्यतः त्रिषु दिनेषु सम्पन्ना भवति, यदा तु त्रिपिण्डीश्राद्धम् एकस्मिन् दिने कर्तुं शक्यते। त्रयाणाम् अनुष्ठानानां समुच्चितरूपेण करणमपि त्रिषु दिनेषु सम्पन्नं कर्तुं शक्यते।

धार्मिकमान्यतानुसारं पुरुषाः महिलाश्च उभे अपि एतानि अनुष्ठानानि कर्तुं शक्नुवन्ति। अविवाहितः जनः एकाकी तथा विवाहितौ दम्पती च सह उपविश्य अनुष्ठानं कर्तुं शक्नुतः। तथापि विभिन्नासु परम्परासु विधि-विधानस्य पात्रतायाश्च नियमेषु भेदः भवितुं शक्नोति।

किं नारायणबलिः?

धार्मिकग्रन्थेषु परम्परासु च नारायणबलिः विशेषतः दुर्घटनया, अकालमृत्योः अथवा आत्महत्यया मृत्योः प्रसङ्गैः सम्बद्धा कथ्यते। मान्यता अस्ति यत् एतादृशानां मृतानां विधिवत् क्रियाकर्म न कृते चेत् तेषां सूक्ष्मशरीरं प्रेतयोनौ भ्रामयितुं शक्नोति तथा परिवारे कष्टं भवितुं शक्नोति।

एतादृशीषु मान्यतासु मृतात्मनः प्रेतयोनेः मुक्त्यर्थं सद्गतिप्राप्त्यर्थं च नारायणबलिः क्रियते। तदर्थं शुक्लपक्षस्य एकादशी-द्वादश्यां उपयुक्ते मन्येते। सन्तानप्राप्तेः कामनया एतदनुष्ठानं कुर्वतां कृते श्रवणनक्षत्रं, पञ्चमी अथवा पुत्रदा-एकादशी अपि विशेषतया महत्त्वपूर्णा मन्यते।

कथं भवति नारायणबल्यनुष्ठानम्?

परम्परागतविधानानुसारं प्रथमं तीर्थस्थले स्नानं कृत्वा नारायणबल्याः सङ्कल्पः क्रियते। ततः कलशद्वये भगवान् विष्णुः वैवस्वतयमश्च इत्येतयोः सुवर्णप्रतिमे स्थापयित्वा षोडशोपचारविधिना पूजा क्रियते। अनन्तरं कुशान् आस्तीर्य मन्त्रपाठेन जलम् अर्प्यते। विष्णुरूपिणः प्रेतस्य ध्यानं कृत्वा मधुना घृतेन तिलैश्च युक्ताः दश पिण्डाः अर्प्यन्ते। पूजायाः अनन्तरं एतेषां पिण्डानां नद्यां जलाशये वा प्रवाहनस्य परम्परा अस्ति।

द्वितीयदिने भगवत: विष्णोः पूजां कृत्वा ब्राह्मणान् आमन्त्र्य एकोद्दिष्टश्राद्धं क्रियते। धार्मिकविधानानुसारं भगवते विष्णवे, ब्रह्मणे, शिवाय, यमाय च पिण्डाः अर्प्यन्ते तथा विष्णुरूपिणे प्रेताय अपि पिण्डः दीयते। अनन्तरं ब्राह्मणेभ्यः दक्षिणां दानादीनि च दत्त्वा तिलाञ्जलिप्रक्रिया पूर्णा क्रियते। धर्मशास्त्रीयमान्यतानुसारम् अनेन अनुष्ठानेन मृतात्मनः सद्गतिः प्राप्यते।

नारायणबलि-नागबल्योः सहकरणस्य परम्परा

स्मृतिग्रन्थेषु नारायणबलि-नागबल्योः समानोद्देश्यसम्बन्धः कथितः अस्ति। अतः उभे अपि अनुष्ठाने एकस्मिन् काले कर्तुं परम्परा प्रचलिता अस्ति तथा एतत् ‘नारायण-नागबलिः’ इति कथ्यते।

किं नागबलिः?

धार्मिकपरम्परायां नागबलिः नागहत्यया सम्बद्धस्य दोषस्य निवारणार्थम् अनुष्ठानं मन्यते। मान्यता अस्ति यत् पूर्वजैः नागस्य हत्या कृता चेत् तज्जनितः दोषः वंशे सन्तानप्राप्तौ बाधां जनयितुं शक्नोति अथवा परिवारे अन्यप्रकारकं कष्टं भवितुं शक्नोति।

एतादृशस्य दोषस्य निवारणार्थं सन्तानप्राप्तेः कामनया च नागबलिं कर्तुं विधानम् उक्तम् अस्ति। सन्तानकामनया एतदनुष्ठानं कुर्वता दम्पत्या स्वयमेव विधेः सम्पादनस्य परम्परा अपि कथ्यते।

त्रिपिण्डीश्राद्धेन त्रिभ्यः वंशेभ्यः परेभ्यः पितृभ्योऽपि तर्पणम्

तीर्थस्थले पितॄन् उद्दिश्य क्रियमाणं श्राद्धं त्रिपिण्डीश्राद्धम् इति कथ्यते। धार्मिक-मान्यतानुसारम् अज्ञातानां, सद्गतिं न प्राप्तवतां अथवा पितृदोषसम्बद्धानां पितॄणां शान्त्यर्थं सद्गतिप्राप्त्यर्थं च एतदनुष्ठानं क्रियते। सामान्यश्राद्धे पिता, पितामहः, प्रपितामहः इति त्रयाणां वंशानां पितरः प्रमुखतया स्मर्यन्ते, यदा तु त्रिपिण्डीश्राद्धे पूर्वतनानां वंशानां पितृणाम् अपि तर्पणस्य पिण्डदानस्य च विधानम् उक्तम् अस्ति।

धार्मिकपरम्परानुसारम् एतत् द्वादशवर्षेषु एकवारं कर्तुं शक्यते। पितृदोषस्य अथवा पितृसम्बद्धस्य कष्टस्य मान्यता येषु परिवारेषु अस्ति, तेषु दोषनिवारणार्थमपि एषा विधिः क्रियते।

कासु तिथिषु क्रियते त्रिपिण्डीश्राद्धम्?

त्रिपिण्डीश्राद्धाय अष्टमी, एकादशी, चतुर्दशी, अमावस्या, पूर्णिमा च इत्यादयः तिथयः उपयुक्ताः मन्यन्ते। तदतिरिक्तं सम्पूर्णः पितृपक्षः अपि अस्य अनुष्ठानस्य कृते महत्त्वपूर्णः मन्यते। परम्परागत-मान्यतानुसारं गुरु-शुक्रास्तकाले, गणेशोत्सवसमये, शारदीय-नवरात्रकाले च एषा विधिः न क्रियते। परिवारे विवाहादीनां माङ्गलिक-कार्यक्रमाणाम् अथवा कस्यचित् अशुभघटनायाः अनन्तरम् अपि एकवर्षपर्यन्तं त्रिपिण्डी-श्राद्धं न कर्तुं परम्परा कथ्यते।

एतेषु तीर्थस्थलेषु क्रियते त्रिपिण्डीश्राद्धम्

धार्मिकपरम्परायां त्र्यम्बकेश्वरः, गोकर्णः, महाबलेश्वरः, गरुडेश्वरः, हरिहरेश्वरः तथा काशी च त्रिपिण्डीश्राद्धस्य प्रमुखतीर्थ-स्थलानि मन्यन्ते।

विधानानुसारं तीर्थे स्नानं कृत्वा श्राद्धस्य सङ्कल्पः क्रियते। अनन्तरं महाविष्णोः श्राद्धार्थम् आमन्त्रितानां ब्राह्मणानां च पूजा क्रियते। यवैः, तण्डुलैः तिलैश्च त्रयः पिण्डाः निर्मीयन्ते तथा दर्भेषु तिलोदकम् अर्पयित्वा पिण्डदानं क्रियते।

त्रयाणां पिण्डानां पृथक् पृथक् धार्मिकविधानम्

परम्परानुसारं यवैः निर्मितः पिण्डः धर्मपिण्डः इति कथ्यते। सः तेभ्यः पितृभ्यः अर्प्यते येषाम् उत्तरक्रिया न कृता अथवा येषां विधिवत् पिण्डदानं न जातम्।

पिण्डे शर्करामधुघृतानां मिश्रणम् अर्पयितुमपि परम्परा अस्ति, यत् ‘मधुरत्रयम्’ इति कथ्यते। धार्मिक-मान्यतानुसारम् अस्य सम्बन्धः अन्तरिक्षस्थितानां पितॄणां सद्गत्या सह सम्बद्धः अस्ति। एवं तिलैः निर्मितः पिण्डः पृथिव्यां स्थितेभ्यः विभिन्नासु योनीषु मानेभ्यः पितृभ्यः सद्गतिप्राप्त्यर्थम् अर्प्यते। त्रिषु पिण्डेषु तिलोदकम् अर्पयित्वा पूजायाः अर्घ्यस्य च प्रक्रिया पूर्णा क्रियते।

के कर्तुं शक्नुवन्ति एतानि अनुष्ठानानि?

सञ्जयकुमारसिंहस्य अनुसारम् एतेषाम् अनुष्ठानानां विषये विभिन्नासु धार्मिकपरम्परासु पृथक् पृथक् नियमाः सन्ति। तस्य अनुसारं माता-पित्रोः जीवितयोः स्थितयोरपि कतिपयेषु परिस्थितिषु सन्तानेन त्रिपिण्डीश्राद्धं कर्तुं विधानम् उक्तम् अस्ति। धार्मिकपरम्परायां महिलानां कृते रजस्वलाकाले गर्भावस्थायां च कतिपयाः प्रतिबन्धाः निर्दिष्टाः सन्ति। एवं गृहे विवाहे, यज्ञोपवीते अथवा मृत्यौ सति अनुष्ठानस्य समयसम्बन्धिनः अपि विभिन्नाः परम्परागतनियमाः सन्ति।

अनुष्ठाने वस्त्रदानस्य दानस्य च विधानम्

नारायण-नागबल्यादिष्वनुष्ठानेषु नवीनवस्त्राणि धृत्वा पश्चात् तेषां दानं कर्तुं परम्परा कथ्यते। पुरुषाणां कृते धोती, उपरणं, अन्तर्वस्त्रं तथा महिलानां कृते साटिका इत्यादीनां वस्त्राणाम् उल्लेखः प्राप्यते। परम्परानुसारं कृष्णवर्णीयानां हरितवर्णीयानां वा वस्त्राणां प्रयोगः न क्रियते। नागबलिविधानस्य तृतीये दिने सुवर्णनागस्य प्रतिमां पूजयित्वा तस्याः दानस्यापि विधानम् उक्तम् अस्ति।

पितृशान्तिसम्बद्धा धार्मिकपरम्परा

नारायणबलिः, नागबलिः, त्रिपिण्डीश्राद्धं च सनातनधर्मस्य विविधासु श्राद्ध-पितृसम्बद्धासु परम्परासु अन्तर्भवन्ति। एभिः मृतानां शान्तिं, पितॄणां सद्गतिं, परिवारस्य कल्याणं च काम्यते। एतेषाम् अनुष्ठानानां विधिः, तिथयः नियमाश्च सम्बद्धसम्प्रदायस्य क्षेत्रीयपरम्परायाश्च अनुसारं भिन्नाः भवितुं शक्नुवन्ति।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan