— डॉ. मयंकचतुर्वेदी

सर्वकारस्य कार्यप्रणाल्याः विषये प्रश्नान् उत्थापयितुं लोकतन्त्रस्य स्वाभाविकी प्रक्रिया अस्ति। जनहितसम्बद्धेषु विषयेषु दोषान् प्रकाशयितुम्, प्रशासनात् उत्तरं याचितुम् तथा व्यवस्थायां सुधारस्य अपेक्षां कर्तुं पत्रकारिता नागरिकचेतना च महत्त्वपूर्णौ भागौ स्तः। तेन सह सर्वकारेण क्रियमाणानि उत्तमकार्याणि जनसमक्षं स्थापयितुम् अपि तावदेव आवश्यकम् अस्ति। यथा स्वस्थालोचनया व्यवस्थायाः वास्तविकस्थितिः प्रकाश्यते, तथा प्रशंसया दायित्वं निर्वहद्भ्यः जनेभ्यः उत्साहः वर्धते। बालाघाट-जनपदे सहसा प्रादुर्भूतायाः व्याधेः समये मध्यप्रदेश-सर्वकारस्य स्वास्थ्यविभागस्य च सक्रियता अस्याः दृष्टेः चर्चायोग्या अस्ति।

वस्तुतः जुलाईमासस्य द्वितीयसप्ताहे बालाघाट-जनपदस्य बिरसा-विकासखण्डस्य बोन्दारी, कुण्डेकसा, कोरका, डण्डेकसा तथा सोनगुड्डा इत्येषु उपस्वास्थ्यकेन्द्रक्षेत्रेषु बालकेषु सहसा ज्वरस्य त्वग्दानानां च सूचना: प्राप्ताः। क्षेत्रस्य भौगोलिकपरिस्थितयः कठिनाः सन्ति। अतिवृष्टेः मध्ये ग्रामेषु गमनम् एव स्वयम् एकं समस्यापूर्णं कार्यम् अस्ति। एतादृश्यां परिस्थितौ व्याधेः सूचनां प्राप्तमात्रेण जनपद-शीघ्रप्रतिक्रियादलस्य सक्रियकरणम्, बालरोगविशेषज्ञानाम्, महामारीविज्ञानविशेषज्ञानां कीटविज्ञानविशेषज्ञानां च दलानां प्रेषणम् तथा राष्ट्रियस्तरीयविशेषज्ञदलानां प्रभावितक्षेत्रं प्रति प्रेषणं प्रशासनस्य तत्परतायाः सूचकं भवति।

मुख्यमन्त्रिणा डॉ. मोहनयादवेन विषयस्य संज्ञानं गृहीत्वा अधिकारिभ्यः आवश्यकाः निर्देशाः दत्ताः इत्यपि सर्वकारस्य संवेदनशीलतां प्रदर्शयति। सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णं तु भूमौ कृता कार्यवाही अस्ति। ५७ स्वास्थ्यदलैः ५० ग्रामेषु गत्वा ४३,४५१ जनानां परीक्षणं कृतम्। ६,५३७ जनानां गृहे एव उपचारः कृतः। गम्भीररूपेण पीडिताः ६४७ बालकाः चिकित्सालयेषु प्रवेशिताः। बिरसा-विकासखण्डे ३५,८२७ बालकेभ्यः खसरा-रूबेला-प्रतिरक्षणं कृतम्।

अतिसारात् रक्षणाय १,६३,९०२ परिवाराणां समीपम् ओआरएस्-जिङ्क्-चूर्णयोः पुटिकाः प्रेषिताः। मलेरियानिवारणाय ८,६१० गृहेषु कीटनाशक-प्रक्षेपणं धूमनिष्कासनं च कारितम्। २६,८६५ जनानां मलेरियापरीक्षणं कृतम् तथा ९८० सङ्क्रमितानां तत्कालम् उपचारः प्रारब्धः। प्रभावितक्षेत्रेषु ३,६०० मच्छरजालिकाः वितरिताः।

अस्य दृष्ट्या ४३ सहस्राधिकजनानां परीक्षणं वास्तवतः तस्य प्रयासस्य प्रमाणम् अस्ति, यस्मिन् स्वास्थ्यदलानि ग्रामं ग्रामं गत्वा जनैः सह संवादं कृत्वा व्याधेः वास्तविकस्थितिं ज्ञातुं प्रयत्नं कृतवन्तः। कठिनभौगोलिकपरिस्थितिषु चिकित्सादलानां जनानां समीपं प्राप्तिः एव प्रशंसनीयं कार्यम् अस्ति। अस्य सम्पूर्णस्य अभियानस्य अन्यदपि महत्त्वपूर्णं वैशिष्ट्यम् अस्ति यत् सर्वकारेण स्वास्थ्यसङ्कटं केवलं उपचारपर्यन्तं सीमितं न कृत्वा स्वास्थ्यव्यवस्थायाः व्यापकसुदृढीकरणेन सह सम्बद्धम्।

गम्भीररूपेण पीडितानां गर्भवतीनां महिलानां बालकानां च सुरक्षितपरिवहनाय बैहर, बिरसा तथा कटङ्गी-विकासखण्डेभ्यः ३.६० लक्षरूप्यकाणि आवंटितानि। टीकानां सुरक्षितपरिवहनाय ३.४० लक्षरूप्यकाणि प्रदत्तानि। जनपदस्य २२ उपस्वास्थ्यकेन्द्राणां मरम्मताय १.९३ कोटिरूप्यकाणि तथा आवश्यकयन्त्राणां कृते २४ लक्षरूप्यकाणि स्वीकृतानि। घुम्मुर-उपस्वास्थ्यकेन्द्रं प्राथमिकस्वास्थ्यकेन्द्रे परिवर्तयितुं ६६ लक्षरूप्यकाणां प्रस्तावः मन्त्रिमण्डलाय प्रेषितः।

स्वास्थ्यसेवानां सुदृढीकरणाय ५४ नूतनाः चिकित्सकाः नियुक्ताः। मलेरियानियन्त्रणाय एकः परामर्शदाता चत्वारः तान्त्रिकपर्यवेक्षकाः च नियुक्ताः। महिला-बालविकासविभागेन चत्वारः नूतनाः सीडीपीओ-अधिकारी नियुक्ताः तथा आङ्गनवाडीषु रिक्तेषु ५२ कार्यकर्तृ-सहायिकापदेषु नियुक्तयः कृताः। व्याधेः उपचारस्य सह दूषितपेयजलम्, अन्धविश्वासः, अप्रशिक्षितचिकित्सकैः चिकित्सा च इत्यादीनां समस्यासु अपि ध्यानं दत्तम्। ग्रामीणस्वास्थ्यव्यवस्थायाः मेरुदण्डरूपेषु उपस्वास्थ्यकेन्द्रेषु, चिकित्सकेषु तथा आङ्गनवाडीकार्यकर्तृषु सुदृढीकरणस्य दिशि पदक्षेपाः गृहीताः।

बालाघाटस्य स्वास्थ्यक्षेत्रस्य स्थितिं ज्ञातुं विगतस्य २३ वर्षाणां तथ्यानि अपि महत्त्वपूर्णानि सन्ति। २००३ तमे वर्षे संस्थागतप्रसवस्य प्रमाणं २१.५० प्रतिशतं आसीत्, यत् २०२६ तमे वर्षे वर्धित्वा ९२.१० प्रतिशतं प्राप्तम्। सुरक्षितप्रसवस्य प्रमाणम् ४१.५० प्रतिशततः वर्धित्वा ९४.१० प्रतिशतं जातम्। पूर्णप्रतिरक्षणस्य प्रमाणम् ४७.५० प्रतिशततः वर्धित्वा ९२.७० प्रतिशतं प्राप्तम्। मातृस्वास्थ्यस्य क्षेत्रेऽपि महत् परिवर्तनं दृश्यते। २००३ तमे वर्षे मातृमृत्योः प्रायः १७६ घटनाः अभवन्, यदा तु २०२६ तमे वर्षे एषा सङ्ख्या ६० पर्यन्तं न्यूनीभूता। उपलब्धतथ्यानुसारं प्रतिवर्षं ११६ महिलानां प्राणाः रक्ष्यन्ते तथा २३ वर्षेषु प्रायः २,६५० मातॄणां प्राणाः रक्षिताः।

शिशुस्वास्थ्येऽपि एतादृशं परिवर्तनम् अभिलिखितम्। २००३ तमे वर्षे शिशुमृत्योः प्रायः ३,८०५ घटनाः आसन्, याः २०२६ तमे वर्षे न्यूनीभूय १,५६० अभवन्। उपलब्धतथ्यानुसारं प्रतिवर्षं प्रायः २,२४५ शिशवः रक्षिताः भवन्ति तथा २३ वर्षेषु प्रायः ५१,६०० शिशूनां प्राणाः रक्षिताः।

एतानि तथ्यानिक्षस्वास्थ्यव्यवस्थायां जातस्य दीर्घकालिकपरिवर्तनस्य कथां कथयन्ति। बालाघाटस्य उदाहरणं दर्शयति यत् सङ्कटकाले त्वरितनिर्णयः, विशेषज्ञाणां सहभागिता, व्यापकपरीक्षणम्, उपचारः, प्रतिरक्षणम्, मलेरियानियन्त्रणम्, संसाधनानाम् उपलब्धता तथा स्वास्थ्यसंरचनायाः सुदृढीकरणम्—एतानि सर्वाणि कार्याणि एकस्मिन् समये कर्तुं शक्यन्ते। ५७ चिकित्सादलानां ५० ग्रामेषु प्राप्तिः तथा ४३,४५१ जनानां परीक्षणं अस्य प्रयासस्य व्यापकतां दर्शयति।

(लेखकः हिन्दुस्थान-समाचार-संस्थायाः सह सम्बद्धः अस्ति।)

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan