रमेश सर्राफ धमोरा

भारतम् उत्सवानां देशः अस्ति, यत्र प्रत्येकस्य पर्वणः स्वकीयम् एकं विशिष्टं महत्त्वं तेन सह सम्बद्धा च पौराणिकी कथा भवति। तादृशेषु महत्त्वपूर्णेषु पर्वसु नवरात्रिपर्व अपि अन्यतमम् अस्ति। एतत् पर्व भगवत्याः दुर्गायाः नवरूपाणाम् उपासनायाः शक्त्याराधनायाश्च प्रतीकम् अस्ति। नवरात्रिपर्व भगवत्याः दुर्गायाः नवरूपाणां पूजायै आराधनायै च समर्पितम् अस्ति। एतानि रूपाणि शक्तेः, साहसस्य, नारीसशक्तीकरणस्य च प्रतीकानि मन्यन्ते। नवरात्रिशब्दस्य अर्थः नव रात्रयः इति भवति। अस्मिन् काले भक्ताः भगवत्याः दुर्गायाः विशेषपूजां कुर्वन्ति, उपवासं च आचरन्ति तथा भक्तौ निमग्नाः भवन्ति। एतेषां नवानां दिवसानां भारतीयधर्मदर्शने च ऐतिहासिकं महत्त्वम् अस्ति। एतेष्वेव दिवसेषु अनेकाः दिव्यघटनाः अभवन् इति हिन्दुपौराणिकग्रन्थेषु वर्णितम् अस्ति। भगवत्याः एतानि नवरूपाणि नवदुर्गा इत्यपि कथ्यन्ते। तानि यथा शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कूष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रिः, महागौरी, सिद्धिदात्री च।

नवरात्रिपर्व वर्षे द्विवारं वसन्तर्तौ चैत्रनवरात्रिरूपेण तथा शरदृतौ शारदनवरात्रिरूपेण आचर्यते। शारदनवरात्रिः आश्विनमासे आचर्यते, यः सामान्यतः सितम्बरमासे अथवा अक्टोबरमासे भवति। अपरतः चैत्रनवरात्रिः हिन्दुपञ्चाङ्गस्य चैत्रमासे आचर्यते। चैत्रनवरात्रिः सामान्यतः मार्चमासे अथवा अप्रैलमासे भवति। नवरात्रिः इति संस्कृतशब्दस्य अर्थः नव रात्रयः इति अस्ति। एतेषु नवसु रात्रिषु दशसु दिवसेषु च शक्तेः अर्थात् देव्याः नवरूपाणां पूजनं क्रियते। दशमः दिवसः विजयादशमी इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति।

नवरात्रिपर्व अस्मभ्यं अधर्मस्य उपरि धर्मस्य तथा दुष्टतायाः उपरि सदाचारस्य विजयस्य शिक्षां ददाति। मानवः स्वस्य अन्तर्निहितैः मूलभूतसद्गुणैः नकारात्मकतायाः उपरि कथं विजयम् अवाप्नुयात् तथा स्वस्य दिव्यस्वरूपस्य साक्षात्कारं कथं कुर्यात् इति एतत् पर्व अस्मान् बोधयति। भारतीयजनजीवने धर्मस्य महत्त्वम् अपरिमितम् अस्ति। भारतस्य गङ्गायमुनयोः सम्मिलितसंस्कृतेः एव एषः परिणामः अस्ति यत् विभिन्नधर्मान् अनुसरन्तः जनाः स्वस्वधर्मम् आचरन्तः भ्रातृत्वभावेन सहस्रशः वर्षेभ्यः अस्मिन् देशे एकत्र निवसन्ति। एतदेव कारणम् अस्ति यत् सम्पूर्णे विश्वे भारतस्य धर्मसंस्कृत्योः महत्त्वं श्रेष्ठं मन्यते। विभिन्नधर्मैः सम्बद्धानि अनेकानि पर्वाणि अपि सन्ति, यानि भारतस्य सर्वेषु प्रदेशेषु श्रद्धया भक्त्या च हर्षोल्लासपूर्वकं आचर्यन्ते। तेष्वेव पर्वसु नवरात्रिपर्व अपि अन्यतमम् अस्ति।

वसन्तर्तोः आरम्भः शरदृतोश्च आरम्भः जलवायोः सूर्यप्रभावस्य च दृष्ट्या महत्त्वपूर्णः सङ्गमकालः मन्यते। एतौ कालौ भगवत्याः दुर्गायाः पूजनाय पवित्रौ अवसरौ स्तः। पर्वणः तिथयः चान्द्रपञ्चाङ्गानुसारं निर्धारिताः भवन्ति। इयं पूजा वैदिकयुगात् पूर्वम् अपि प्रागैतिहासिककालादेव प्रचलिता आसीत् इति मन्यते। नवरात्रेः प्रथमाः त्रयः दिवसाः भगवत्याः दुर्गायाः पूजनाय समर्पिताः सन्ति। अस्यां पूजायां तस्याः ऊर्जायाः शक्तेश्च आराधना क्रियते। प्रत्येकः दिवसः दुर्गायाः एकस्मै विशिष्टाय रूपाय समर्पितः भवति। नवरात्रिः वर्षे चतुर्वारम् आगच्छति। चैत्रमासस्य, आषाढमासस्य, आश्विनमासस्य, पौषमासस्य च शुक्लप्रतिपदातः नवमीपर्यन्तं नवरात्रिपर्व आचर्यते। नवरात्रेः नवसु रात्रिषु महालक्ष्म्याः, सरस्वत्याः, दुर्गायाश्च नवरूपाणां पूजनं भवति। एतानि रूपाणि नवदुर्गा इति कथ्यन्ते। दुर्गाशब्दस्य अर्थः जीवनस्य दुःखानि दूरीकर्त्री इति भवति।

नवरात्रिपर्व भारतस्य प्रमुखेषु उत्सवेषु अन्यतमम् अस्ति, यत् सम्पूर्णे भारते महता उत्साहेन आचर्यते। नवरात्रिपर्व असत्यस्य उपरि सत्यस्य विजयम् उद्घोषयति। हिन्दुधार्मिकविश्वासानुसारं नवरात्रिपर्व वर्षे द्विवारम् आचर्यते। नवरात्रिः नवदिनानि यावत् निरन्तरम् आचर्यमाणः उत्सवः अस्ति, यस्मिन् जनाः भगवत्याः विभिन्नस्वरूपाणां भक्त्या निष्ठया च पूजनं कुर्वन्ति। भारते विभिन्नेषु राज्येषु नवरात्रिपर्व विविधैः प्रकारैः विविधाभिश्च पूजाविधिभिः आचर्यते। धार्मिकविश्वासानुसारम् एतेषु नवसु दिवसेषु भगवती दुर्गा पृथिव्याम् आगच्छति। तस्याः आगमनस्य हर्षेण एते दिवसाः दुर्गोत्सवरूपेण सम्पूर्णे देशे महता हर्षोल्लासेन आचर्यन्ते।

नवरात्रेः प्रथमदिने बालिकानां पूजनं क्रियते। द्वितीयदिने युवत्याः पूजनं क्रियते। तृतीयदिने प्रौढावस्थां प्राप्तायाः महिलायाः पूजनं क्रियते। नवरात्रेः चतुर्थः, पञ्चमः, षष्ठश्च दिवसाः समृद्धेः शान्तेश्च देव्या लक्ष्म्याः पूजनाय समर्पिताः सन्ति। अष्टमे दिने यज्ञः क्रियते। नवमः दिवसः नवरात्रिमहोत्सवस्य अन्तिमः दिवसः अस्ति। सः महानवमी इत्यपि नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति। अस्मिन् दिने नव कन्यकानां पूजनं भवति। एताः नव कन्यकाः भगवत्याः दुर्गायाः नवरूपाणां प्रतीकाः मन्यन्ते। तासां कन्यानां सम्मानार्थं स्वागतार्थं च तासां पादप्रक्षालनं क्रियते। पूजायाः अन्ते ताभ्यः कन्याभ्यः उपहाररूपेण नवीनानि वस्त्राणि, विविधाः वस्तूनि, फलानि च प्रदीयन्ते।

शक्त्युपासनायाः पर्व शारदनवरात्रिः प्रतिपदातः नवमीपर्यन्तं निश्चिताभिः नवभिः तिथिभिः, नवभिः नक्षत्रैः, नवशक्तीनां नवविधभक्त्या च सनातनकालादेव आचर्यते। आदिशक्तेः प्रत्येकस्य स्वरूपस्य नवरात्रेः नवसु दिवसेषु पृथक् पृथक् पूजनं क्रियते। भगवत्याः दुर्गायाः नवम्याः शक्तेः नाम सिद्धिदात्री अस्ति। एषा देवी सर्वाः सिद्धीः प्रददाति। अस्याः वाहनं सिंहः अस्ति तथा सा कमलपुष्पे एव विराजते। नवरात्रेः नवमे दिने अस्याः उपासना क्रियते।

अस्मिन् पर्वणि सम्बद्धायाः एकस्याः कथायाः अनुसारं भगवती दुर्गा महिषासुरनामकस्य महिषरूपधारिणः असुरस्य वधम् अकरोत्। पौराणिककथानुसारं महिषासुरस्य एकाग्रतपसा प्रसन्नाः देवाः तस्मै अजेयत्वस्य वरदानम् अददुः। तस्मै वरदानं प्रदाय देवाः चिन्तिताः अभवन् यत् सः इदानीं स्वशक्तेः दुरुपयोगं करिष्यति। महिषासुरः स्वसाम्राज्यस्य विस्तारं स्वर्गद्वारपर्यन्तम् अकरोत्। तस्य एतादृशं कर्म दृष्ट्वा देवाः विस्मिताः अभवन्। महिषासुरः सूर्यस्य, इन्द्रस्य, अग्नेः, वायोः, चन्द्रमसः, यमस्य, वरुणस्य अन्येषां च देवानां सर्वान् अधिकारान् अपहृत्य स्वर्गलोकस्य स्वामी अभवत्। महिषासुरस्य प्रकोपात् देवाः पृथिव्यां विचरणं कर्तुम् अविवशाः अभवन्। तदा महिषासुरस्य एतादृशेन दुस्साहसेन क्रुद्धाः देवाः भगवत्याः दुर्गायाः सृष्टिम् अकुर्वन्।

मन्यते यत् भगवत्याः दुर्गायाः निर्माणे सर्वेषां देवानां समानं बलं समाहितम् आसीत्। महिषासुरस्य विनाशाय सर्वे देवाः स्वस्वानि आयुधानि भगवत्यै दुर्गायै समर्पितवन्तः। कथ्यते यत् एतेषां देवानां सम्मिलितप्रयत्नेन भगवती दुर्गा अधिकबलवती अभवत्। एतेषु नवसु दिवसेषु देव्याः महिषासुरस्य च मध्ये युद्धम् अभवत्। अन्ततः भगवती दुर्गा महिषासुरस्य वधम् अकरोत्, तदनन्तरं सा महिषासुरमर्दिनी इति नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्। नवदुर्गासु दशमहाविद्यासु च काली प्रथमप्रमुखा देवी अस्ति। भगवान् शिवस्य शक्तयः उग्रसौम्यभेदेन अनेकानि रूपाणि धारयन्ति। दशमहाविद्याः अनन्ताः सिद्धीः प्रदातुं समर्थाः सन्ति। दशमहाविद्यासु दशमस्थाने कमला वैष्णवी शक्तिः अस्ति, या प्राकृतिकसम्पदां अधिष्ठात्री देवी लक्ष्मीः अस्ति। देवाः, मानवाः, दानवाः च एतस्याः कृपां विना शक्तिहीनाः भवन्ति। अतः आगमग्रन्थेषु निगमग्रन्थेषु च तस्याः उपासना समानरूपेण वर्णिता अस्ति। सर्वे देवाः, राक्षसाः, मनुष्याः, गन्धर्वाः च तस्याः कृपाप्रसादं प्राप्तुं लालायिताः भवन्ति।

नवरात्रिकाले उपवासाचरणेन शरीरात् विषाक्तपदार्थाः निष्कासिताः भवन्ति, येन शरीरं स्वस्थं निरामयं च भवति इति मन्यते। नवरात्रिकाले ध्यानयोगभक्तीनाम् आचरणेन मनसः शान्तिः प्राप्यते, येन तनावः चिन्ता च न्यूनीभवतः। नवरात्रिव्रतस्य मूलम् उद्देश्यम् इन्द्रियाणां संयमः आध्यात्मिकशक्तेः सञ्चयश्च अस्ति। वस्तुतः नवरात्रिः अन्तःशुद्धेः महापर्व अस्ति। अद्य वातावरणे सर्वत्र विचाराणां प्रदूषणं दृश्यते। एतादृश्यां स्थितौ नवरात्रेः महत्त्वम् अधिकाधिकं वर्धते।

(लेखको, हिन्दुस्थान समाचारेण संबद्धः।)

------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani