कानपुरम्, १४ अक्टोबरमासः (हि.स.)। उत्तरप्रदेशस्य कानपुरनगरे सङ्कीर्णवीथीनां मध्ये बङ्गालीमोहाले स्थितं मातुः कालीदेव्याः प्राचीनं मन्दिरं श्रद्धालूनाम् अटूटश्रद्धायाः केन्द्रम् अस्ति। प्रायः ३५० वर्षप्राचीनमस्मिन् मन्दिरे देव्याः दर्शनार्थं पूजार्चनार्थं च भक्ताः दूरदूरात् आगच्छन्ति। नवरात्रकाले अत्र श्रद्धालूनां सङ्ख्या बहुगुणिता भवति। शनिवासरे अपि मन्दिरे विशेषा जनसम्मर्दः भवति। देव्याः सम्मुखे शिरः प्रणम्य भक्ताः सुखसमृद्ध्योः प्राप्तये दुःखकष्टेभ्यः मुक्तये च प्रार्थनां कुर्वन्ति। मन्दिरस्य सर्वाधिकविशिष्टा परम्परा अत्र मनोकामनापूर्त्यर्थं तालकबन्धनम् अस्ति। अत एव मातुः कालीदेव्याः एतत् धाम ‘तालावालीमाता-मन्दिरम्’ इति नाम्नापि प्रसिद्धम् अस्ति।

मन्दिरस्य इतिहासविषये स्थानीयस्तरे अनेकाः मान्यताः प्रचलिताः सन्ति। मन्दिरेण सम्बद्धानां जनानां तथा विषयविशेषज्ञानां मते, एतत् धाम अनेकशताब्दीभ्यः श्रद्धालूनाम् आस्थायाः केन्द्रम् अस्ति। शतशः वर्षेभ्यः एकस्य बङ्गालीपरिवारस्य वंशजाः मातुः कालीदेव्याः सेवां मन्दिरस्य व्यवस्थापनं च कुर्वन्ति। तथापि मन्दिरस्य निर्माणकालस्य तेन सम्बद्धानां प्रारम्भिकघटनानां च स्वतन्त्रं ऐतिहासिकं प्रमाणं नोपलभ्यते। मन्दिरस्य पुजारी पण्डितः आकाशबनर्जी इत्यस्य कथनानुसारम्, अत्र दीर्घकालात् पूजापाठः धार्मिकपरम्पराणां च निर्वहणं क्रियते। श्रद्धालूनां कृते एतत् स्थानं केवलं पूजास्थलमेव न, अपितु देव्याः प्रति समर्पणस्य विश्वासस्य च प्रतीकमपि अस्ति।

मातुः कालीदेव्याः अस्मिन् प्राचीनधाम्नि मनोकामनानां निवेदनस्य परम्परा विशिष्टं परिचयम् आवहति। श्रद्धालवः स्वमनोकामनाः देव्याः समक्षं निवेद्य मन्दिरपरिसरे तालकं बध्नन्ति तथा तस्य कुञ्चिकां स्वसमीपे सुरक्षितां स्थापयन्ति। जनविश्वासानुसारं देव्याः कृपया मनोकामनायाः पूर्तौ भक्ताः पुनरागत्य तालकम् उद्घाटयन्ति। एवमेव अनेकाः श्रद्धालवः स्वाभीष्टसिद्धये देव्याः नाम्ना चीरवस्त्रम् अपि बध्नन्ति। मनोकामनापूर्त्यनन्तरं ते तत् चीरवस्त्रम् उद्घाट्य देव्याः शृङ्गारं कारयन्ति।

पुजारी आकाशबनर्जी कथयति यत् तालकं बद्ध्वा मनोकामनां निवेदयितुं प्रचलितायाः परम्परायाः कारणात् मन्दिरपरिसरे बहूनि तालकानि दृश्यन्ते। कालान्तरे एषा परम्परा मन्दिरस्य विशिष्टः परिचयः अभवत्। तथापि तालकानां बहुसङ्ख्यकत्वात् कदाचित् श्रद्धालवः स्वकीयस्य तालकस्य अन्वेषणे कठिनताम् अनुभवन्ति। एतादृश्यां स्थितौ केचन भक्ताः तालकस्य कुञ्चिकां देव्याः चरणयोः समर्पयन्ति। एषा परम्परा श्रद्धालूनां व्यक्तिगतश्रद्धया सम्बद्धा अस्ति। मनोकामनापूर्तिसम्बद्धाः एताः मान्यताः ऐतिहासिकरूपेण प्रमाणिततथ्यानि न मन्यन्ते।

मन्दिरस्य ‘तालावालीमाता’ इति नामकरणस्य पृष्ठे अपि एका कथा प्रचलिता अस्ति। स्थानीयजनविश्वासानुसारं बहुकालपूर्वम् एका महिला स्वजीवनस्य समस्याभ्यः मुक्तिं प्राप्तुं नियमितरूपेण माँ कालीदेव्याः दर्शनार्थम् आगच्छति स्म। एकदा सा मन्दिरपरिसरे तालकं बद्धुम् आरब्धवती। तत्र उपस्थितः पुजारी यदा तस्याः कारणं पृष्टवान्, तदा महिलया उक्तं यत् देव्याः स्वप्ने दर्शनं प्राप्य तालकं बद्धुं निर्देशः प्राप्तः। तस्याः विश्वासः आसीत् यत् एवं कृते सति तस्याः मनोकामना पूरयिष्यते।

कथानुसारं कियत्कालानन्तरं मन्दिरस्य भित्तौ तस्याः मनोकामनायाः पूर्तिसम्बद्धः सन्देशः लिखितः प्राप्तः। ततः सा महिला पुनः कदापि मन्दिरे न दृष्टा। स्थानीयजनानां मध्ये प्रचलिताम् एतां कथां मन्दिरे तालकबन्धनस्य परम्परया ‘तालावालीमाता’ इति नाम्ना च सम्बद्धां मन्यन्ते। तथापि अस्याः घटनायाः स्वतन्त्रं प्रमाणं न प्राप्तम्। पुजारी आकाशबनर्जी इत्यस्य कथनानुसारम्, अद्यापि मन्दिरम् आगच्छन्तः श्रद्धालवः एतस्मिन्नेव विश्वासे देव्याः सम्मुखे स्वप्रार्थनां निवेदयन्ति तथा स्वमनोकामनापूर्तये प्रार्थयन्ति।

शारदीयनवरात्रकाले मातुः कालीदेव्याः दर्शनार्थम् आगच्छतां श्रद्धालूनां विशालः जनसम्मर्दः मन्दिरस्य धार्मिकमहत्त्वं प्रदर्शयति। शनिवासरे अपि बहुसङ्ख्यकाः श्रद्धालवः पूजार्चनार्थम् अत्र आगच्छन्ति। पुजारी आकाशबनर्जी इत्यस्य निरीक्षणे मन्दिरस्य पूजापरम्पराः निरन्तरं प्रचलन्ति। नगरस्य सङ्कीर्णवीथीनां मध्ये स्थितमिदं प्राचीनं धाम भक्तानां कृते श्रद्धायाः, विश्वासस्य, आध्यात्मिकशान्तेश्च प्रमुखं केन्द्रं वर्तते।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan