केशव केदारनाथ शर्मा

रायपुरम्, 15 अक्टूबरमासः (हि.स.)।

छत्तीसगढराज्यस्य भिलाईनगरस्य प्रसिद्धः सूक्ष्ममूर्तिकारः डॉ. अङ्कुशदेवाङ्गनः नवरात्र्याः अवसरे विश्वस्य लघुतमां दुर्गामूर्तिं निर्मितवान्। संगमरमरपाषाणं तक्षित्वा निर्मितायाः अस्याः कलाकृतेः आकारः केवलम् अर्धसेण्टिमीटर् अर्थात् चणकस्य दाणकस्य समानः अस्ति।

अङ्गुल्याः लघुनखोपरि प्रदर्शिता इयं दुर्गामूर्तिः सिंहे विराजते। अस्याः अष्टसु हस्तेषु खड्गः, तलवारः, त्रिशूलः, गदा तथा विविधाः आयुधाः सन्ति। अस्मात् पूर्वं तेन केवलं ०.४ मिलीमीटर् परिमाणयुक्तां भगवान् गणेशस्य सूक्ष्ममूर्तिं निर्माय लिम्का बुक् ऑफ् वर्ल्ड् रेकॉर्ड्स् इति विश्वाभिलेखग्रन्थे स्वनाम अङ्कितं कारितम् आसीत्।

डॉ. अङ्कुशदेवाङ्गनः छत्तीसगढराज्यस्य भिलाईनगरनिवासी प्रसिद्धः समकालीनमूर्तिकारः, शिल्पकारः, सूक्ष्मकलाकारश्च अस्ति। सः स्वकीयाभिः अनन्याभिः अद्भुताभिः च कलाकृतिभिः न केवलं छत्तीसगढे, अपितु सम्पूर्णे देशे विदेशेषु च प्रसिद्धः अस्ति। तेन प्रधानमन्त्रीनरेन्द्रमोदिनः, भगवान् जगन्नाथस्य, बलभद्रस्य, देवीसुभद्रायाश्च अत्यन्तसूक्ष्ममूर्तयः अपि निर्मिताः। सः तण्डुलकणेषु संगमरमरपाषाणेषु च पञ्चसहस्राधिकाः सूक्ष्ममूर्तयः निर्मितवान् अस्ति।

प्रसिद्धः समकालीनमूर्तिकारः शिल्पकारश्च डॉ. अङ्कुशदेवाङ्गनः हिन्दुस्थानसमाचारसंस्थया सह वार्तालापे अवदत् यत् छत्तीसगढस्य समृद्धाः लोकगाथाः चित्रकथारूपेण परिणमय्य निर्मिताः तस्य कलाकृतयः गोल्डन बुक् ऑफ् द वर्ल्ड् रेकॉर्ड्स् इति विश्वाभिलेखग्रन्थे समाविष्टाः सन्ति। तासां कलाकृतीनां उद्घाटनं तत्कालीनराष्ट्रपतिना डॉ. ए. पी. जे. अब्दुलकलामेन कृतम् आसीत्। सः मदकूद्वीपे माण्डूक्यऋषेः प्रतिमां निर्मितवान्। हरियाणाराज्यस्य सूरजकुण्डे आयोजिते अन्तरराष्ट्रीयशिल्पमेलने अपि तेन अनेकाः भव्याः प्रतिमाः निर्मिताः। एतदतिरिक्तं भोपालस्य राजभवने कलाकृतयः, पश्चिमबङ्गराज्यस्य दुर्गापुरलौहइस्पातसंयन्त्रे शताधिकाः भव्याः प्रतिमाः, भिलाईनगरस्य सिविक् सेण्टर् इत्यस्य परिचायकः कृष्णार्जुनरथः तथा विविधेषु चतुष्पथेषु निर्मिताः अनेकाः चिरस्मरणीयाः प्रतिमाः तस्य कलात्मकपरिचयस्य प्रतीकानि सन्ति। तस्य कलायाः विशेषता एषा अस्ति यत् येषु येषु स्थलेषु तेन कलाकृतयः निर्मिताः, कालान्तरे तानि सर्वाणि स्थलानि दर्शनीयस्थानरूपेण प्रसिद्धानि अभवन्।

तस्य कलासाधनां दृष्ट्वा भारतसर्वकारस्य संस्कृतिमन्त्रालयेन नवदेहल्यां स्थितायाः ललितकलाऽकादम्याः मानदसदस्यता तस्मै प्रदत्ता अस्ति। अस्याम् अकादम्यां सः राज्यतः प्रथमः मण्डलसदस्यः अभवत्। एतदतिरिक्तं छत्तीसगढसर्वकारेण राज्ये ललितकलाऽकादम्याः क्षेत्रीयकेन्द्रस्य स्थापनार्थं निर्मितायाः समित्याः अध्यक्षरूपेण सः नियुक्तः अस्ति। सः निरन्तरं सूक्ष्मकलाकृतीनां निर्माणं करोति तथा स्वकलाभिः सामाजिकसरोकारसम्बद्धान् सन्देशान् अपि प्रसारयति।

सः तण्डुलकणेषु, आलपिनस्य अग्रभागे, सूचीमुखे, क्षुरिकायाः पाते तथा पञ्चमिलीमीटर् परिमाणेषु लघुषु संगमरमरपाषाणखण्डेषु मूर्तयः उत्कीर्णयति। एताः सूक्ष्ममूर्तयः सामान्यनेत्राभ्यां द्रष्टुं कठिनाः भवन्ति। एतासां दर्शनाय सूक्ष्मदर्शकभिङ्गस्य अथवा आवर्धककाचस्य आवश्यकता भवति।

डॉ. अङ्कुशः अवदत् यत् भारतदेशे तीव्रगत्या वर्धमानं जलप्रदूषणं निवारयितुं तेन विश्वस्य अस्याः लघुतमायाः दुर्गामूर्तेः माध्यमेन सन्देशः प्रदत्तः यत् लघ्वीनामेव प्रतिमानां निर्माणं करणीयम्, येन जलप्रदूषणं न्यूनीकर्तुं शक्यते। सम्प्रति सः भिलाईइस्पातसंयन्त्रस्य चिकित्साविभागे कार्यरतः अस्ति।

मूर्तिकलायां भित्तिचित्रकलायां च रविशङ्करविश्वविद्यालयात् विद्यावारिध्युपाधिं प्राप्तवान्, दशसु विषयेषु स्नातकोत्तरपदवीं च प्राप्तवान् डॉ. अङ्कुशः अवदत् यत् तस्य एषा कला जन्मजातप्रतिभायाः परिणामः अस्ति। तस्य जन्म छत्तीसगढस्य श्रमिकबस्तिषु तथा लौहउत्पादनाय प्रसिद्धे दल्लीराजहरानगरे अभवत्। यस्यां बस्त्यां सः निवसति स्म, सा निर्धनजनानां बस्ती आसीत्। बाल्यकाले गणेशपूजायाः अवसरे सः स्वयमेव दैवीप्रेरणया मूर्तयः निर्माति स्म।

सः अवदत् यत् तेन सह अन्ये बालकाः अपि एकत्र मिलित्वा मूर्तिनिर्माणं कुर्वन्ति स्म। सः अवलोकितवान् यत् एतेषु बालकेषु केऽपि आपराधिकक्रियाकलापेषु न भागं गृह्णन्ति स्म, न च तेषु प्रवृत्ताः भवन्ति स्म। सम्भवतः एतत् कलायाः सृजनात्मकतायाः एव प्रभावः आसीत्। सः अवदत् यत् तस्य सृजनयात्रा निरन्तरं प्रचलति तथा भविष्ये अपि प्रचलिष्यति।

तेन भिलाईनगरे छिन्नवृक्षान् विपरीतरूपेण स्थापयित्वा प्रकृतिसंरक्षणस्य सरलः विशिष्टश्च सन्देशं दातुम् एकम् अनन्यं कलासंस्थापनम् अपि निर्मितम्। सः अद्यावधि तण्डुलकणेषु पाषाणेषु च ताजमहलस्य, स्टैच्यू ऑफ् लिबर्टी इत्यादीनां पञ्चसहस्राधिकानां सूक्ष्माकृतीनां निर्माणं कृतवान्। सम्प्रति सः विश्वस्य लघुतमायाः रामसेतुप्रतिकृतेः निर्माणकार्ये संलग्नः अस्ति।

उल्लेखनीयं यत् समकालीनभारतीयकलाजगतः सशक्तः स्तम्भः अङ्कुशदेवाङ्गनः स्वसूक्ष्मकलायाः आरम्भं १९८५ तमे वर्षे कृतवान्। १९८९ तमे वर्षे चीनदेशस्य तियानमेनचत्वरे लोकतन्त्रस्य मागं कुर्वतां सहस्रशः छात्राणां नरसंहारस्य अनन्तरं तेन बस्तरस्य नक्सलप्रभावितेषु क्षेत्रेषु ‘हिंसां त्यजत, कलया सह सम्बन्धं स्थापयत’ इति आन्दोलनम् आरब्धम्। इदम् आन्दोलनं विगतेभ्यः ३६ वर्षेभ्यः प्रचलति।

पौराणिकाख्यानेषु वर्णितात् ‘कला आनन्दं ददाति’ इति विचारात् प्रेरणां प्राप्य तेन सृजनात्मकविचारैः हिंसात्मकविचाराणां नाशाय प्रयासः कृतः। एषः प्रयासः सर्वदा प्रभावकारी सिद्धः अभवत्। फलतः बालकान् कलायाः प्रति आकर्षयितुं तेन सूक्ष्मकलाकृतीनां निर्माणं कृतम्। तस्य उद्देश्यम् आसीत् यत् बालकाः सृजनशीलाः, शिक्षिताः, समर्थाश्च भवन्तु तथा माओवादीविचारधारायाः मार्गं न अनुसरेयुः। अस्य व्यापकः प्रभावः अभवत् तथा सहस्रशः बालकाः शिक्षां प्राप्य स्वजीवनं समुन्नतं कर्तुं सफलाः अभवन्।

डॉ. अङ्कुशः सर्वेषां धर्माणां देवीदेवतानां, महापुरुषाणां, ऐतिहासिकभवनानां च अत्यन्तसूक्ष्मचित्राणि निर्मितवान्। २००३ तमे वर्षे एतासां सूक्ष्मकलाकृतीनां कृते तस्मै प्रतिष्ठितः लिम्का बुक् ऑफ् द रेकॉर्ड्स् इति संस्थायाः राष्ट्रियपुरस्कारः अपि प्राप्तः। सूक्ष्मकलायाः अतिरिक्तं सः विशालतमकलाकृतीनां निर्माणाय अपि प्रसिद्धः अस्ति। सूक्ष्मकलया सह तेन विशालाः संरचनाः अपि निर्मिताः। दल्लीराजहरानगरे भिलाईइस्पातसंयन्त्रस्य लौहावशेषैः निर्मितः ६४ पादपरिमितः विशालः लौहरथः, यः विश्वस्य बृहत्तमः लौहरथः इति कथ्यते, तस्यैव कृतिः अस्ति। एतदतिरिक्तं रायपुरस्य ‘पुरखौती मुक्ताङ्गनम्’ इत्यत्र दीर्घतमं भित्तिचित्रं निर्मातुम् अपि तस्य योगदानम् अस्ति। सः रायपुरस्य पुरखौती मुक्ताङ्गनस्य संस्थापकसदस्यानाम् अन्यतमः आसीत् तथा तत्र सहस्राधिकमीटरपरिमितासु भित्तिषु लोकशैल्याः भित्तिचित्राणि उत्कीर्णवान्।

__________________

Hindusthan Samachar / अंशु गुप्ता