- प्रहलाद सबनानी

वर्ल्ड वाइड फण्ड फॉर नेचर (विश्ववन्यजीवकोषः इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः) इत्यस्य प्रतिवेदने उक्तं यत् यदि सम्पूर्णविश्वं भारतस्य सदृशं खाद्यपदार्थानाम् उपभोगं कुर्यात्, तर्हि प्रकृत्या अस्मिन् धरणीतले उपलब्धानां खाद्यसामग्रीणाम् आपूर्तिः वर्षे २०५० पर्यन्तं पर्याप्तमात्रायां सुनिश्चिता कर्तुं शक्यते। किन्तु यदि विश्वे अर्जेन्टिनादेशस्य सदृशः खाद्यसामग्रीणाम् उपभोगः क्रियेत, तर्हि खाद्यपदार्थानाम् आपूर्तये केवलमेकया पृथ्व्या कार्यं न चलिष्यति, अपितु वर्षे २०५० पर्यन्तम् एतादृशानां ७.४२ पृथ्वीनां आवश्यकता भविष्यति।

अस्मिन्नेव क्रमे विभिन्नेषु प्रमुखदेशेषु खाद्यपदार्थानाम् उपभोगं विचार्य उक्तप्रतिवेदने एतदाकलयितुं प्रयासः कृतः यत् यदि सम्पूर्णविश्वं एतेषां देशानां सदृशमेव खाद्यपदार्थानाम् उपभोगं कर्तुम् आरभेत, तर्हि वर्षे २०५० पर्यन्तं विश्वाय कियत्यः पृथ्व्यः अपेक्षिताः भविष्यन्ति। भारतस्य सदृशं खाद्यपदार्थानाम् उपभोगं कुर्वति विश्वे ०.८४ पृथ्व्यः, इण्डोनेशियादेशस्य सदृशम् उपभोगं कुर्वति ०.९० पृथ्व्यः च पर्याप्ताः भविष्यन्ति। तथैव चीनदेशस्य सदृशे उपभोगे १.७७ पृथ्व्यः, जापानदेशस्य सदृशे १.८६ पृथ्व्यः, सऊदी-अरबदेशस्य सदृशे २.०८ पृथ्व्यः, तुर्किदेशस्य सदृशे २.११ पृथ्व्यः, दक्षिणकोरियादेशस्य सदृशे २.३० पृथ्व्यः, दक्षिणाफ्रीकादेशस्य सदृशे २.९४ पृथ्व्यः, मेक्सिकादेशस्य सदृशे ३.०३ पृथ्व्यः, जर्मनीदेशस्य सदृशे ३.३६ पृथ्व्यः, रूसदेशस्य सदृशे ३.४२ पृथ्व्यः, यूरोपीयसङ्घस्य सदृशे ३.५२ पृथ्व्यः, ब्रिटेनदेशस्य सदृशे ३.९८ पृथ्व्यः, कनाडादेशस्य सदृशे ४.५० पृथ्व्यः, इटलीदेशस्य सदृशे ४.६४ पृथ्व्यः, फ्रान्सदेशस्य सदृशे ५.०२ पृथ्व्यः, ब्राजीलदेशस्य सदृशे ५.२१ पृथ्व्यः, अमेरिकादेशस्य सदृशे ५.५५ पृथ्व्यः, ऑस्ट्रेलियादेशस्य सदृशे ६.८३ पृथ्व्यः, अर्जेन्टिनादेशस्य सदृशे च ७.४२ पृथ्व्यः आवश्यकाः भविष्यन्ति।

वस्तुतः भारतस्य सनातनसंस्कृतेः संस्कारेषु खाद्यसामग्रीणां संयमितोपयोगाय महत्त्वं प्रदीयते। अनेन खाद्यपदार्थानाम् उत्पादनम् आवश्यकतानुसारमेव क्रियते तथा तेषां नाशं निवारयितुं पर्याप्ताः प्रयासाः क्रियन्ते। द्वितीयतः संयुक्तपरिवारव्यवस्थायां चतुर्षु सदस्येषु पञ्चमस्य सदस्यस्य अथवा अतिथेः अपि समायोजनं सहजतया भवति। अतः खाद्यपदार्थानां समुचितोपयोगः सम्भवति। बाल्यावस्थायामेव नागरिकेभ्यः एते संस्काराः दीयन्ते यत् पृथिव्याः तावदेव गृह्णीयात् यावदावश्यकम्, अर्थात् प्रकृतेः शोषणं न कुर्यात्।

तृतीयतः भारतदेशे शाकाहारस्य पालनं कुर्वतां नागरिकाणां सङ्ख्या बह्वी अस्ति तथा मांसाहारस्य सेवनमपि सीमितमात्रायामेव क्रियते। अनेन पशूनां पक्षिणां च सङ्ख्यायां प्रतिकूलः प्रभावः न दृश्यते इति प्रतिपाद्यते।

स्वामी विवेकानन्दः १८९३ तः १८९७ पर्यन्तं चतुर्षु वर्षेषु सनातनसंस्कृतेः संस्कारान् पाश्चात्त्यदेशानां नागरिकेभ्यः परिचाययितुम् उद्दिश्य तेषु देशेषु प्रवासम् अकरोत्। तस्मिन् कालखण्डे भारतीयसंस्कारान् प्रति पाश्चात्त्यजगति अनेकाः भ्रान्तयः आसन्। तासां भ्रान्तीनां निराकरणे तेन महती सफलता प्राप्ता। अमेरिकादेशे आयोजितायां विश्वधर्मसभायां स्वामिनः विवेकानन्दस्य सम्बोधनस्य आरम्भे, “अमेरिकानिवासिनः प्रियाः भगिन्यः भ्रातरश्च” इति कथनेनैव प्रायः त्रिमिनिटपर्यन्तं करतलध्वनिभिः जनाः तम् अभिनन्दितवन्तः।

अस्मिन्नेव क्रमे राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सरसङ्घचालकः डॉ. मोहन भागवतः अपि सम्प्रति अमेरिकां, कनाडां, ब्रिटेनं च प्रति यात्रां कृतवान्। तस्य यात्रायाः उद्देश्यम् एतेषां देशानां नागरिकेभ्यः सनातनसंस्कृतेः संस्कारान् परिचाययितुम् आसीत्। डॉ. भागवतेन स्वप्रवासकाले प्रकृतेः दोहनस्य शोषणस्य च अनिष्टपरिणामानां विषये अपि वैश्विकस्तरे चर्चा कृता, येन निरन्तरं बिगडमानायाः पर्यावरणस्थितेः समाधानं कर्तुं शक्येत। तेन एतदपि प्रतिपादितं यत् सनातनसंस्कृतेः संस्काराणाम् अनुपालनेन न केवलं भारतस्य, अपितु सम्पूर्णविश्वस्य समस्याः अपि समाधातुं शक्यन्ते।

विकसितेषु देशेषु पूँजीवादीव्यवस्थायाः प्रभावेण नागरिकेषु ‘अहम्’ इति भावना प्रबला भवति तथा ते प्रायः स्वकीयस्य विकासस्य विषये एव चिन्तयन्ति, पदार्थानां च अधिकतमम् उपभोगं कुर्वन्ति। ईसाई तथा इस्लामधर्मयोः पुनर्जन्मव्यवस्थायां विश्वासः न क्रियते इति सामान्यतया कथ्यते। तेन सह ‘यत्कर्तव्यं तत् अस्मिन्नेव जन्मनि भोक्तव्यम्, अद्यैव सर्वं करणीयम्, श्वः कः जानाति’ इत्येवंविधया मानसिकतया पदार्थानाम् उपभोगः वर्धते इति लेखकेन प्रतिपादितम्।

अस्य विपरीतम् भारतीयनागरिकाः ‘वयम्’ इति भावनया परिवारस्य सदस्यैः सह मिलित्वा जीवनं यापयन्ति। उपभोक्तृरूपेण विविधपदार्थानां प्रतिव्यक्त्युपभोगः विकसितदेशानां तुलनायां भारते न्यूनः अस्ति। सनातनसंस्कृतौ पुनर्जन्मव्यवस्थायां विश्वासः क्रियते, येन भारतीयनागरिकाः पदार्थानां संयमितम् उपभोगं कुर्वन्ति इति मतम् अस्ति। भारतीयमनीषिणः विद्वांसश्च समये समये वैश्विकस्तरे विभिन्नदेशान् सावधानं कुर्वन्ति यत् भोगवादिनः भवितुं स्थाने संयमेन पदार्थानाम् उपभोगः करणीयः। भारतस्य वेदेषु पुराणेषु च उपदिष्टम् अस्ति यत् नागरिकैः क्रियमाणानि कर्माणि कामाश्च धर्माधारितानि संयमयुक्तानि च भवेयुः।

विश्ववन्यजीवकोषस्य स्थापना १९६१ तमस्य वर्षस्य एप्रिलमासस्य २९ दिनाङ्के स्विट्जरलैण्डदेशस्य ग्लाण्डनगरे अभवत्। अयं कश्चन अन्तरराष्ट्रीयः गैरसरकारी सङ्घटनः अस्ति। अस्य स्थापनाकाले प्रमुखेषु उद्देशेषु पर्यावरणसंरक्षणम्, लुप्तप्रायप्रजातीनां तासां प्राकृतिकावासानां च रक्षणम्, वनानां, मधुरजलस्रोतसां नदीनां च महासागराणां च संरक्षणम् अन्तर्भूतम् आसीत्। सम्प्रति एतत् सङ्घटनं विश्वस्य शताधिकेषु देशेषु पर्यावरणसंरक्षणसम्बद्धासु प्रायः १३०० परियोजनासु कार्यं करोति।

वन्यजीवसप्ताहः २०२६ इत्यस्य अवसरे स्वसन्देशे प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी अवदत् यत् वनानां वन्यजीवानां च संरक्षणं प्रकृतेः सन्तुलनं स्थापयितुं तथा भाविपीढीनां कृते अमूल्यां धरोहरां सुरक्षितां कर्तुम् आवश्यकम् अस्ति। तेन नागरिकान् वन्यजीवानां तेषाम् आवासानां च संरक्षणे योगदानं दातुम् आग्रहः कृतः।

एकस्याः आकलनस्य अनुसारं भारते वनस्पतीनां जीवानां च प्रजातयः बहुसङ्ख्यया प्राप्यन्ते। नवीनवनानां विकासे अपि भारतस्य महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति। भारते पशूनां, पक्षिणां, नदीनां, पर्वतानां च पूजनं क्रियते, अतः भारतीयनागरिकाः प्रकृतिप्रेमिणः इति कथ्यन्ते। प्रतिवर्षं विश्ववन्यजीवकोषस्य पक्षतः वन्यजीवदिवसः आचर्यते। वर्षे २०२६ तमे अस्य विषयः ‘जैवविविधता’ इति निर्धारितः, यः भारतस्य कृते विशेषरूपेण महत्त्वपूर्णः अस्ति।

भारतं जैवविविधतया समृद्धेषु विश्वस्य सप्तदशसु विशालदेशेषु अन्यतमः अस्ति तथा वैश्विकजैवविविधतायाः प्रायः सप्तप्रतिशतं भागः अस्मिन् देशे विद्यते। अत्र पञ्चदश कृषिजलवायविकक्षेत्राणि, पञ्चचत्वारिंशत्सहस्राणि विविधाः पादपप्रजातयः च सन्ति, यासु पञ्चदशसहस्राणि औषधीयपादपाः सन्ति। एतेषु प्रायः अष्टसहस्रप्रजातीनां उपयोगः भारतीयचिकित्सापद्धतिषु लोकचिकित्सापद्धतिषु च क्रियते।

भारतस्य प्रायः सप्ततिप्रतिशतानि औषधीयानि सुगन्धितानि च पादपानि पश्चिमघाटस्य, पूर्वघाटस्य, हिमालयस्य, अरावलीक्षेत्रस्य च उष्णकटिबन्धीयवनेषु प्राप्यन्ते। भारतीयवनस्पतिसर्वेक्षणसंस्थया ५२५० अधिकाः पादपप्रजातयः अभिज्ञाताः सन्ति तथा विविधरोगाणां चिकित्सायै उपयोगाय ९५६७ अधिकाः लोकदावाः अभिलेखिताः सन्ति।

भारतं स्वस्य समृद्धायाः धरोहरायाः संरक्षणाय दृढानि पदानि स्वीकरोति। औषधीयसुगन्धितपादपानां धरोहरायाः संरक्षणे भारतस्य मूलानि गभीराणि दूरदर्शितापूर्णानि च सन्ति। पश्चिमघाटस्य वनेभ्यः विदर्भस्य कृषिक्षेत्रेभ्यः पर्यन्तम्, प्राचीनायाः आयुर्वेदिकज्ञानपरम्परायाः आरभ्य ई-चरक इत्यादीनि आधुनिकानि डिजिटलमञ्चानि यावत्, देशः संरक्षणम्, आजीविकां, स्वास्थ्यसेवाश्च दृढसूत्रेण संयोजयति।

प्रतिबद्धैः संस्थानैः, सशक्तैः समुदायैः, समावेशिनिभिः नीतिभिश्च सह भारतं न केवलं स्वकीयां हरितसम्पदं संरक्षति, अपितु तां भाविपीढीनां कृते उत्तमस्वास्थ्यस्य, गौरवस्य, समृद्धेश्च स्रोतोरूपेण परिणमयति।

------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani