Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
डॉ. अनिल कुमार निगमः
कृत्रिमबुद्धिमत्ता इदानीं केवलं विकासस्य नवाचारस्य च साधनं नास्ति, अपितु तस्याः दुरुपयोगः आतङ्कवादिनां पहुँचं, प्रचारं प्रभावं च वर्धयितुं माध्यममपि भवितुम् अर्हति। यस्याः प्रौद्योगिक्याः माध्यमेन विश्वं ज्ञानस्य, चिकित्सायाः, शिक्षायाः, रक्षायाश्च क्षेत्रेषु नूतनानि शिखराणि स्प्रष्टुं प्रयतते, सैव प्रौद्योगिकी आतङ्कवादीसङ्गठनानां हस्तेषु पतित्वा सुरक्षायै गम्भीराम् आह्वानात्मकां परिस्थितिं जनयितुं शक्नोति। प्रश्नः एषः नास्ति यत् एआई उपयोगिनी अस्ति अथवा भयावहा, अपितु एतदस्ति यत् तस्याः दुरुपयोगं निवारयितुं विश्वं कियत् सज्जमस्ति।
ब्रिटेनस्य आन्तरिकगुप्तचरसंस्थायाः एमआई५ इत्यस्य प्रमुखः सर केन मैक्कलमः अद्यतनकाले २०२६ तमे वर्षे एआई-दुरुपयोगसम्बद्धान् आतङ्कवादीविपत्तीन् प्रति चिन्तां प्रकटितवान्। इयं चेतावनी भारतसहितेभ्यः तेभ्यः सर्वेभ्यः देशेभ्यः प्रासङ्गिकी अस्ति, येषां कृते आतङ्कवादः, साइबरसुरक्षा, अङ्कीयदुष्प्रचारश्च राष्ट्रियसुरक्षायाः महत्त्वपूर्णाः विषयाः सन्ति। एआईजनितं संकटं केवलं शस्त्राणाम् स्वचालनपर्यन्तं सीमितं नास्ति। अस्याः साहाय्येन मिथ्यावृत्तान्तान् सत्यवत् प्रदर्शयितुं, द्वेषं प्रसारयितुं, सामाजिकविश्वासं दुर्बलं कर्तुं च शक्यते।
परम्परागतः आतङ्कवादः शस्त्रैः, विस्फोटकैः, गुप्तजालैः, प्रशिक्षितैः मानवसंसाधनैश्च आश्रितः आसीत्। अन्तर्जालस्य सामाजिकमाध्यमानां च माध्यमेन आतङ्कवादीसङ्गठनानि प्रचारस्य अभ्यर्थनस्य च नवीनान् मार्गान् प्राप्तवन्ति। इदानीं जनरेटिव् एआई इत्येषा अङ्कीयव्यवस्थाम् अधिकं तीव्रां व्यापकां च कर्तुं शक्नोति। बहुभाषासु प्रचारसामग्रीनिर्माणम्, कृत्रिमस्वराणां दृश्यचित्राणां च निर्माणम्, विभिन्नसमुदायान् लक्ष्यीकृत्य सन्देशानां रचना च पूर्वापेक्षया सुकरं भवितुम् अर्हति।
संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य अन्तरक्षेत्रीयापराधन्यायानुसन्धानसंस्थया (यूएनआईसीआरआई) तथा संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य आतङ्कवादप्रतिरोधकेन्द्रेण (यूएनसीसीटी) प्रकाशितं ‘एल्गोरिदम्स् एण्ड् टेररिज्म् : द मेलिशियस् यूज् ऑफ् आर्टिफिशियल इन्टेलिजेन्स् फॉर टेररिस्ट पर्पसेस्’ इति प्रतिवेदनम् एआई-प्रौद्योगिक्याः एतस्य द्विविधोपयोगस्य विषये सावधानतां जनयति। अस्याः प्रौद्योगिक्याः प्रमुखा समस्या एषा अस्ति यत् वैधप्रयोगं कुर्वन्तः दुरुपयोगं कुर्वन्तश्च उभये समानानि अङ्कीयसाधनानि प्राप्तुं शक्नुवन्ति।
इस्लामिक स्टेट् (आईएसआईएस) इति आतङ्कवादीसङ्गठनं सामाजिकमाध्यमानां, दृश्यचित्राणां, अन्तर्जालीयजालानां च माध्यमेन स्वप्रचारस्य अभ्यर्थनस्य च अन्तरराष्ट्रीयं स्वरूपं निर्मितवत्। एतस्य अङ्कीयप्रचारस्य आरम्भः एआई-प्रौद्योगिक्याः व्यापकप्रसारात् पूर्वमेव अभवत्। किन्तु अद्य एआई-आधारितानुवादस्य सामग्रीनिर्माणस्य च क्षमताः तादृशीः रणनीतीः अधिकासु भाषासु विभिन्नसमुदायेषु च प्रसारयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति। अत्र एतदवगन्तुं आवश्यकम् यत् आईएसआईएस-सङ्गठनस्य पूर्वतनः अङ्कीयप्रचारः एआई-प्रयोगस्य प्रमाणं नास्ति, अपितु तादृशस्य अङ्कीयपरिवेशस्य उदाहरणम् अस्ति, यं एआई अधिकं प्रभावशालिनं कर्तुं शक्नोति।
२०२३ तमस्य वर्षस्य अक्टूबरमासे संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सुरक्षापरिषदः आतङ्कवादप्रतिरोधसमितेः कार्यकारीनिदेशालयेन (सीटीईडी) आतङ्कवादस्य तथा आतङ्कवादप्रतिरोधप्रयासानां सन्दर्भे एआई-प्रौद्योगिक्याः सम्भावितजोखिमानाम् अवसराणां च विषये विशेषज्ञविमर्शः आयोजितः। एतया पहलया स्पष्टं जातं यत् एआई-दुरुपयोगः अन्तरराष्ट्रीयसुरक्षासंस्थानां कृते सम्भावितम् आह्वानम् अस्ति।
एआई-आधारितानां मुक्तप्रतिरूपाणां तेषां सुरक्षासम्बद्धानुसन्धानानां च विषये अपि चिन्ता वर्धमाना अस्ति। यदि सुरक्षाप्रतिबन्धान् उल्लङ्घ्य हानिकारकसामग्री निर्मीयते, तर्हि प्रौद्योगिक्याः दुरुपयोगः वर्धितुं शक्नोति।
भारतस्य सन्दर्भे एआई तथा आतङ्कवादस्य प्रश्नः विशेषमहत्त्वपूर्णः अस्ति। देशस्य विशालजनसङ्ख्या, व्यापकः अङ्कीयोपयोगः, सीमापारातङ्कवादस्य समस्या, सामाजिकवैविध्यं च तादृशीं परिस्थितिं निर्मान्ति, यस्यां अङ्कीयदुष्प्रचारस्य परिणामाः गम्भीराः भवितुम् अर्हन्ति।
प्रथमं संकटं डीपफेक् इति कृत्रिमदृश्यश्रव्यसामग्री तथा सामाजिकासामञ्जस्यस्य सम्भावना अस्ति। यदि कस्यचित् नेतुः, सैन्याधिकारिणः, धार्मिकव्यक्तित्वस्य वा कृत्रिमः स्वरः अथवा दृश्यचित्रं वास्तविकमिति प्रचार्यते, तर्हि तेन भ्रमः, तनावः, अविश्वासश्च उत्पद्येताम्। संवेदनशीलघटनानां समये एतादृशी सामग्री विधिव्यवस्थायै गम्भीरम् आह्वानं भवितुम् अर्हति।
द्वितीयं संकटं सीमापारातङ्कवादस्य अङ्कीयविस्तारः अस्ति। एआई-साहाय्येन बहुभाषीयप्रचारसन्देशानां मिथ्यावृत्तान्तानां च निर्माणं सुकरं भवितुम् अर्हति। तेन आतङ्कवादीविचारधारायाः प्रसारः, युवानः प्रभावितुं प्रयत्नाः, अन्तर्जालीयमाध्यमेन कट्टरविचाराणां प्रसारश्च अधिकं जटिलाः भवितुम् अर्हन्ति।
तृतीयं संकटं मानवरहितविमानानां साइबरसुरक्षायाश्च सम्बन्धी अस्ति। एआई-सक्षमाः मानवरहितविमानाः स्वचालितप्रौद्योगिकयश्च दुरुपयोगेन सीमावर्तिक्षेत्रेषु संवेदनशीलप्रतिष्ठानेषु च जोखिमं जनयितुं शक्नुवन्ति। तथैव विद्युत्, सञ्चारः, परिवहनम्, वित्तीयव्यवस्था च इत्यादिषु महत्त्वपूर्णेषु आधारभूतसंरचनाक्षेत्रेषु साइबराक्रमणानि व्यापकान् व्यवधानान् जनयितुं शक्नुवन्ति।
चतुर्थं संकटं सूचनासु विश्वासस्य ह्रासः अस्ति। यदा कृत्रिमाणि दृश्यचित्राणि स्वराश्च वास्तविकवत् प्रतिभान्ति, तदा नागरिकानां कृते सत्यासत्ययोः भेदः कठिनः भवितुम् अर्हति। आतङ्कवादिनः एतादृशीं परिस्थितिं भयप्रसाराय संस्थानां विश्वसनीयतां न्यूनीकर्तुं च उपयोक्तुं शक्नुवन्ति।
भारतं एआई-प्रौद्योगिक्याः सम्भावितदुरुपयोगं निवारयितुं केवलं प्रतिबन्धानाम् आश्रयं न कुर्यात्। साइबरसुरक्षायाः, मानवरहितविमानानां परिचयस्य, अङ्कीयन्यायवैज्ञानिकविश्लेषणस्य, सन्दिग्धान्तर्जालीयगतिविधीनाम् अन्वीक्षणस्य च क्षमताः सुदृढाः करणीयाः। एआई-आधारिताः व्यवस्थाः सुरक्षासंस्थाभ्यः उपयोगिनः सङ्केतान् प्रदातुं शक्नुवन्ति, किन्तु अन्तिमनिर्णयस्य कृते मानवीयपरीक्षणं विधिसम्मता प्रक्रिया च अनिवार्ये भवितुमर्हतः।
डीपफेक् तथा मिथ्यासमाचाराणां प्रतिरोधाय शीघ्रतथ्यपरीक्षणव्यवस्था विकसितव्या। प्रौद्योगिकिसंस्थानां सुरक्षासंस्थानां च मध्ये सहकारिता, एआई-प्रतिरूपाणां सुरक्षापरीक्षणम्, दुरुपयोगसम्बद्धसूचनानां प्रेषणव्यवस्था च सुदृढा करणीया। तेन सह युवसु अङ्कीयसाक्षरतायाः विकासः आवश्यकः, येन ते उत्तेजकसामग्रीं भ्रामकप्रचारं च परीक्षणं विना न प्रसारयेयुः।
एआई-प्रौद्योगिक्याः आतङ्कवादस्य शक्तिवर्धकं साधनं भवितुं निवारणं केवलं प्राविधिकम् आह्वानं नास्ति, अपितु राष्ट्रियसुरक्षायाः, सामाजिकविश्वासस्य, लोकतान्त्रिकउत्तरदायित्वस्य च परीक्षा अस्ति। यया एआई-प्रौद्योगिक्या संकटस्य परिचयः कर्तुं शक्यते, तस्याः दुरुपयोगेन संकटं वर्धयितुमपि शक्यते। अतः भारतस्य कृते प्राविधिकसज्जतायाः, अन्तरराष्ट्रीयसहकारितायाः, उत्तरदायित्वपूर्णनवाचारस्य, नागरिकजागरूकतायाश्च मध्ये सन्तुलनं स्थापयितुं आवश्यकम् अस्ति।
एआई स्वयम् आतङ्कवादी नास्ति, किन्तु तस्याः अनियन्त्रितः दुरुपयोगः आतङ्कवादं अधिकं शक्तिशालिनं कर्तुं शक्नोति। भारतस्य सुरक्षा अस्मिन् विषये निर्भरिष्यति यत् सः एतस्य द्विधारशस्त्रस्य सदृशस्य साधनस्य उपयोगं कियता दूरदर्शितया, सतर्कतया, उत्तरदायित्वेन च करोति।
(लेखकः स्वतंत्रष्टिप्पणीकारः।)
---------------
Hindusthan Samachar / अंशु गुप्ता