मनोज कुमार मिश्रः

प्रधानमन्त्रिणौ नरेन्द्रमोदिनः सहकारं प्राप्य उत्तरप्रदेशे बहूनि मिथकानि निराकृत्य निरन्तरं दशवर्षाणि मुख्यमन्त्रिपदे स्थित्वा योगी आदित्यनाथः अन्यस्य कार्यकालस्य प्राप्त्यर्थं सम्यक् सज्जतां कृतवान्। सम्प्रति तस्य कोऽपि विकल्पः दृश्यते न। २०२७ तमे वर्षे भविष्यमाणस्य विधानसभानिर्वाचनस्य घोषणा आगामीषु दिनेषु भविष्यति।

२०२२ तमस्य वर्षस्य निर्वाचनात् पूर्वं दिल्ल्यां विपक्षेण सुनियोजितं कृषकान्दोलनम् उत्तरप्रदेशस्य विधानसभानिर्वाचनं लक्ष्यीकृत्य सञ्चालितम्। प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी तथा मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथेन कृषकेभ्यः कृतेषां कार्याणां परिणामस्वरूपं सम्पूर्णप्रदेशे, विशेषतः आन्दोलनप्रभाविते पश्चिमोत्तरप्रदेशे, कृषकाः भाजपादलस्य समर्थनं कृत्वा प्रदेशे लगातारं द्वितीयवारं भाजपासर्वकारस्य निर्माणं कारितवन्तः। अस्मिन् वारेऽपि विपक्षः प्रथमं प्रश्नपत्रस्य प्रकटनस्य नाम्ना, ततः एसआईआर अर्थात् मतदातृसूच्याः पुनरीक्षणे अनियमिततानां नाम्ना आन्दोलनं चालयति। अस्मिन् जनान्दोलने जेन जी अर्थात् युवानां बहुसङ्ख्यया सहभागितायाः दावा कृतः, किन्तु यदा प्रधानमन्त्री मोदी प्रत्यक्षसंवादम् आरब्धवान्, तदा विपक्षस्य सर्वे राजनीतिकाः समीकरणाः विफलाः अभवन्।

भाजपादलेन सुदृढां रणनीतिं निर्माय अस्यापि प्रभावी समाधानं कृतम्। दिल्लीविश्वविद्यालयस्य छात्रसङ्घनिर्वाचने भाजपासमर्थकस्य अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदः अस्मिन् वर्षेऽपि निरन्तरं विजयः तथा विगतेषु दिनेषु सम्पन्नेषु अनेकस्थानीयनिकायनिर्वाचनेषु भाजपादलस्य विजयः विपक्षस्य दावान् मिथ्या प्रमाणितवान्।

मुख्यमन्त्रिणा योगिना स्वस्य पूर्वकार्यकाले उत्तरप्रदेशस्य विधिव्यवस्थायाः सुधारः प्रमुखं लक्ष्यम् निर्धारितम्। अस्मिन् विषये सः पूर्णतया सफलः अभवत्। २०१७ तमवर्षात् परं उत्सवानां समये दङ्गाः भवितुं निरुद्धाः। उत्तरप्रदेशस्य घोषिताः अपराधिनः अथवा मारिताः अथवा कारागारे प्रेषिताः। राजनीतिकसंरक्षणं प्राप्तवन्तः बहवः अपराधिनः सहस्राणि एकरमिताः सर्वकारीयभूमयः अधिकृत्य स्थितवन्तः। वर्षेभ्यः प्रदेशे तेषां समानान्तरसर्वकारः इव प्रचलति स्म। तेभ्यः मुक्तीकृतासु शतशः एकरमितासु भूमिषु सर्वकारेण निर्धनानां कृते बहूनि गृहाणि निर्मापितानि। अधुनापर्यन्तं सर्वकारेण षट्षष्टिलक्षाधिकेभ्यः निर्धनपरिवारेभ्यः आवासाः प्रदत्ताः। त्रिनवतिलक्षाधिकेभ्यः जनेभ्यः अटलपेन्शनयोजनायाः लाभः प्रदत्तः। विभिन्नेषु अपराधेषु संलग्नाः ३४,२५४ अधिकाः अपराधिनः तथा २८९ घोषितापराधिनः अधुनापर्यन्तं निगृहीताः। अपराधनियन्त्रणार्थम् आपत्कालीनप्रतिक्रियायाः दूरभाषासङ्ख्या प्रारब्धा, मिशनशक्तिः च आरब्धा। मिशनशक्त्याः अन्तर्गतं समाजस्य सर्वेषां वर्गाणां, विशेषतः महिलानां, अपराधिभ्यः भयमुक्तं जीवनं प्रदातुं प्रयासः कृतः। प्रदेशे भाजपासर्वकारस्य आगमनात् प्रभृति अपराधेषु तीव्रः ह्रासः अभवत्।

योगिसर्वकारेण अपराधनियन्त्रणेन सह प्रदेशं विकासप्रतियोगितायाम् अग्रणीं कर्तुं प्रयासाः प्रारब्धाः। तस्य परिणामस्वरूपं सकलघरेलूउत्पादे त्रयोदशदशमलवचतुर्प्रतिशतं अभिलेखीयवृद्धिः अभवत्। देशस्य खाद्यान्नोत्पादने उत्तरप्रदेशस्य योगदानं एकविंशतिप्रतिशतं जातम्। प्रदेशे मार्गाणां विस्तृतं जालं निर्मितम्। प्रदेशसर्वकारेण प्रत्येकस्मिन् क्षेत्रे ठोसकार्याणि कृतानि। प्रत्येकस्मिन् जनपदे चिकित्सामहाविद्यालयः चिकित्सालयश्च निर्मीयते। २०१७ तमवर्षपर्यन्तं प्रदेशे चत्वारः विमानपत्तनानि आसन्। अधुना तेषां सङ्ख्या सप्तदश जाता, चत्वारि च निर्माणाधीनानि सन्ति। प्रत्येकस्मिन् जनपदे विशिष्टोत्पादनस्य संवर्धनार्थम् एकजनपदः एकोत्पादयोजना कार्यान्विता। प्रधानमन्त्री उज्ज्वलायोजनायाः अन्तर्गतं एककोटिषडशीतिलक्षाधिकानां महिलानां कृते पाकगैससम्बद्धाः संयोजनाः प्रदत्ताः। प्रदेशे अष्टादशलक्षपञ्चपञ्चाशत्सहस्राणि लखपतिदिदयः निर्मिताः। मुख्यमन्त्रिकन्यासुमङ्गलायोजनायाः लाभः षड्विंशतिलक्षाधिकाभ्यः लाभार्थिभ्यः प्राप्तः। मुख्यमन्त्रिसामूहिकविवाहयोजनायाः अन्तर्गतं पञ्चलक्षविंशतिसहस्राणि निर्धनपरिवाराणां कन्याभ्यः एकैकस्यै एकपञ्चाशत्सहस्ररूप्यकाणि प्रदत्तानि। एवं शतशः कल्याणकारीणीनि योजनानि प्रदेशस्य सर्वेषां वर्गाणां जातीनां च जनानां कृते भेदभावं विना सञ्चालितानि सन्ति।

वर्षेभ्यः पूर्वं कृषकसमुदायेषु भाजपादलस्य प्रभावः न्यूनः आसीत्। पूर्वमुख्यमन्त्रिणा कल्याणसिंहेन कृषकान् व्यापकस्तरे भाजपादलेन सह संयोजयितुं कार्यम् आरब्धम्। योगी आदित्यनाथेन तस्मै प्रयासाय सुदृढः आधारः प्रदत्तः। विगतविधानसभानिर्वाचनात् पूर्वमेव योगिना पश्चिमोत्तरप्रदेशस्य कृषकसमुदायं स्थायिरूपेण भाजपादलेन सह संयोजयितुं महती सफलता प्राप्ता। अस्य क्षेत्रस्य प्रमुखं नगदीयशस्यम् इक्षुः अस्ति। इक्षुकृषकेभ्यः प्रायः एकलक्षसप्ततिसहस्रकोटिरूप्यकाणाम् अवशिष्टभुगतानसहितम् अधुनापर्यन्तं त्रिलक्षपञ्चदशसहस्रकोटिरूप्यकाणां भुगतानं कारितम्। न केवलम् एतत्, अपितु इक्षोः मूल्यं प्रतिक्विण्टलं त्रयोदशाधिकत्रिशत् रूप्यकेभ्यः चत्वारिशत् रूप्यकाणि यावत् वर्धितम्। समये भुगतानं न क्रियमाणे दण्डः अपि आरोप्यते। प्रधानमन्त्री मोदी इव मुख्यमन्त्रिणि योगिनि कृषकाणां विश्वासवर्धनस्य परिणामः अभवत् यत् २०२२ तमस्य वर्षस्य विधानसभानिर्वाचने भाजपादलेन स्वबलेन पूर्णबहुमतयुक्तः सर्वकारः निर्मितः। एतत् तस्मिन् समये अभवत् यदा दिल्लीसीमासु वर्षाधिककालं यावत् प्रचलितस्य कृषकान्दोलनस्य नेतृत्वं पश्चिमोत्तरप्रदेशस्य कृषकैः एव क्रियते स्म।

अल्पैरेव दिनैः स्पष्टम् अभवत् यत् कृषकान्दोलनं कृषकसमस्यानाम् अपेक्षया विपक्षस्य राजनीतिकायुधं भवितुम् आरब्धम्। सम्भवतः अस्य अनुमानं कृत्वा प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी २०२१ तमस्य वर्षस्य नवम्बरमासस्य एकविंशतितमे दिने कृषकाणां हिताय निर्मितानां त्रीणां कृषिकानूनानां निःशर्तं प्रत्याहरणं घोषितवान्। अनन्तरं संसदः प्रक्रियया त्रीणि विधेयकानि निरस्तीकृतानि। तथापि केषाञ्चन राजनीतिककारणानां बहानेन केचन कृषकनेतारः २०२२ तमस्य वर्षस्य फरवरीमार्चमासयोः सम्पन्नं विधानसभानिर्वाचनं यावत् सर्वकारविरोध्यभियानम् अनुवर्तितवन्तः। तेषां नेतॄणां तेषां समर्थकानां च प्रयासाः सफलाः न अभवन् तथा भाजपासर्वकारः पुनः पूर्णबहुमतेन निर्मितः।

भाजपादलस्य दिवङ्गतेन नेतृणा कल्याणसिंहेन कृषकसमुदायं भाजपादलेन सह संयोजयितुं यः प्रयासः प्रारब्धः, तं मोदीयोगिभ्यां सर्वव्यापी कृतम्। पूर्वं जाट, गुर्जर, राजपूत, यादव, त्यागी, कुर्मी इत्यादयः प्रमुखतया कृषकसमुदायाः इति मन्यन्ते स्म, येषां जनसङ्ख्या कुलजनसङ्ख्यायाः चतुर्थांशादपि न्यूना आसीत्। कल्याणसिंहेन लोध, राजपूत, काछी, कोइरी, सैनी इत्यादीन् अनेकान् जातिसमुदायान् सफलतया संयोजयितुं प्रयासः कृतः, येन एषः समुदायः षष्टिप्रतिशतादपि अधिकः अभवत्। एतेषु बहवः समुदायाः भाजपादलस्य स्थायिसमर्थकाः भवन्ति। लोकसभानिर्वाचने पूर्वं प्राप्तानां आसनानां तुलनायां दलस्य आसनसङ्ख्या न्यूना जाता। २०१९ तमे वर्षे भाजपादलेन अष्टाशीत्युत्तरशतं आसनेषु चतुःषष्टिः आसनानि प्राप्तानि, २०१७ तमवर्षस्य विधानसभानिर्वाचने त्रिशतद्वादशासनानां स्थाने द्विशतद्वासप्ततिः आसनानि प्राप्तानि। एते परिणामाः दलस्य नेतॄन् अधिकं सजगान् कृतवन्तः। २०२४ तमस्य वर्षस्य लोकसभानिर्वाचने भाजपादलस्य आसनसङ्ख्या सप्तत्रिंशत् यावत् न्यूना जाता। सङ्घटने परिवर्तनं कृत्वा कुर्मीसमुदायस्य पङ्कजचौधरी प्रदेशाध्यक्षः नियुक्तः। सः मुख्यमन्त्रिणा सह समन्वयं कृत्वा दलं निरन्तरं तृतीयवारं सत्तायां स्थापयितुं सज्जतां करोति। विगतविधानसभानिर्वाचनेऽपि भाजपादलस्य आसनानि न्यूनानि अभवन्, समाजवादीपार्टीदलस्य आसनसङ्ख्या सप्तचत्वारिंशतः एकशतपञ्चविंशतिः यावत् वर्धिता।

१९८० तमे दशके चौधरीमहेन्द्रसिंहटिकैतस्य नेतृत्वे प्रवृत्तं कृषकान्दोलनं कृषिकानूनविरोध्यान्दोलनेन पुनः सुदृढतां प्राप्तम्। अस्मिन् विपक्षनेतॄणां महत्त्वपूर्णं योगदानम् आसीत्। ते स्वकीयैः राजनीतिकोद्देश्यैः सर्वकारस्य समझौताप्रस्तावं सफलं भवितुं न दत्तवन्तः। मोदीयोगिसर्वकाराभ्यां कृषकान्दोलनं बलपूर्वकं दमनस्य प्रयासः कदापि न कृतः। कृषकहिताय निर्मितानि कृषिकानूनानि विरोधस्य विषयः अभवन् चेत् सर्वकारेण निःसंकोचं तानि प्रत्याहृतानि। प्रधानमन्त्री मोदी स्वसम्बोधने अवदत् यत् वयं कृषकाणां सर्वेषां वर्गाणां समक्षं एतेषां कृषिकानूनानां लाभान् स्पष्टीकर्तुं सफलाः न अभवाम। अस्य कृषकसमुदाये सकारात्मकः प्रभावः अभवत् तथा कतिपयमासानन्तरं सम्पन्ने विधानसभानिर्वाचने कृषकाणां बहुसङ्ख्यया भाजपादलस्य समर्थनं कृतम्।

संयोगेन देशस्य राजधानीं दिल्लीं समीपे स्थितस्य अस्य क्षेत्रस्य समृद्धेः प्रमुखं कारणं जनानां कौशलं परिश्रमशीलता च अस्ति। प्रत्येकस्मिन् नगरे कस्मिंश्चित् कस्मिंश्चित् कस्बे विशिष्टः उद्योगः स्थापितः अस्ति। तस्मिन् ग्रामीणजनाः अपि संलग्नाः भवन्ति। अस्य क्षेत्रस्य प्रमुखं नगदीयशस्य इक्षुः अस्ति। एकस्मिन् समये कृषकाः शर्कराकारखानेषु इक्षुविक्रयणस्य स्थाने स्वकीयेषु कोल्हूयन्त्रेषु गुडं, खाण्डसारीं च निर्माय अधिकं धनम् अर्जयन्ति स्म। परिस्थितिषु परिवर्तनेन कारखानेषु इक्षुविक्रये कृषकाणां निर्भरता वर्धिता तथा विलम्बेन भुगतानस्य समस्या अपि गम्भीरा अभवत्। प्रधानमन्त्रीमोदिनः निर्देशानुसारं मुख्यमन्त्रिणा अवशिष्टभुगतानं कारयितुं सङ्कल्पः कृतः। प्रथमं प्रायः एकलक्षसप्ततिसहस्रकोटिरूप्यकाणां भुगतानं कारितम्। तत्सह इक्षोः समर्थनमूल्यम् अपि वर्धितम्। विलम्बेन भुगतानं क्रियमाणे दण्डस्य व्यवस्था कृता। अस्य परिणामस्वरूपं प्रदेशे इक्षुोत्पादनक्षेत्रं अष्टाविंशतिलक्षहेक्टेयरपरिमितं जातम्। अनन्तरम् इक्षुभुगतानस्य विषयः नकारात्मकः न भूत्वा सकारात्मकः अभवत्।

न केवलम् एतत्, अपितु प्रदेशसर्वकारेण प्रत्येकस्मै घरेलू तथा लघुउद्योगाय प्रोत्साहनार्थं विविधाः सुविधाः प्रदत्ताः। ग्रामान् विस्तृतमार्गैः संयोज्य सर्वदा विद्युत्प्रदायस्य व्यवस्था कृता। प्रत्येकं ग्रामं आर्थिकविकासस्य प्रतिमानं निर्मातुं सर्वकारः प्रयासरतः अस्ति। कृषकाणाम् आयवर्धनाय निरन्तरं प्रयासाः क्रियन्ते। देशस्य सर्वाधिकजनसङ्ख्यायुक्तस्य प्रदेशस्य विकासे देशे अग्रणीं स्थानं प्राप्तुं प्रयासः निरन्तरं प्रचलति।

मुख्यमन्त्रिणा पूर्वसर्वान् अभिलेखान् भङ्क्त्वा निरन्तरं दशवर्षाणि मुख्यमन्त्रिपदे स्थित्वा नवीनः अभिलेखः स्थापितः। प्रदेशस्य राजनीतिकवातावरणानुसारं योगी आदित्यनाथस्य विकल्पः दृश्यते न। निरन्तरं दशवर्षाणि मुख्यमन्त्रिपदे स्थित्वा अपि तस्य उपरि भ्रष्टाचारस्य एकमपि आरोपचिह्नं न लग्नम्। न केवलम् एतत्, अपितु सर्वान् सह नीतुं तस्य क्षमतायाः परिणामस्वरूपं दले गुटबाजी सार्वजनिकरूपेण प्रकाशिता न अभवत्। ये नेतारः सर्वकारेण असन्तुष्टाः इति कथ्यन्ते स्म, तेऽपि मुख्यमन्त्रिणा सह पदे पदे समन्वयं कुर्वन्ति। केन्द्रसर्वकारेण सह समन्वयं कृत्वा उत्तरप्रदेशे प्रतिदिनं नवीनानि विकासकार्याणि क्रियन्ते। एतेषु कार्येषु अधिकांशानि तानि सन्ति, येषां लाभः प्रदेशस्य जनाः दीर्घकालपर्यन्तं प्राप्स्यन्ति।

(लेखको, वरिष्ठपत्रकारोऽस्ति ।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani