- प्राकृतिकभोज्यपदार्थेषु योगीसर्वकारस्य विशेषावधानम्, गोशालाभ्यः समृद्धेः मार्गः प्रशस्तः भविष्यति।

- नाबार्ड, उपकारः, गोसेवा आयोगश्च संयुक्तरूपेण अभियानं चालयिष्यन्ति।

- गोसंरक्षणस्य माध्यमेन प्राकृतिककृषेः संवर्धनस्य सज्जता।

- ललितपुरं प्राकृतिककृषिप्रधानजनपदस्य प्रायोगिकप्रतिमानरूपेण विकसितुं सज्जता, प्रत्येकमण्डलस्य एकस्मिन् जनपदे विस्तारविषये विचारविमर्शः।

लखनऊ, १९ अक्टूबरमासः (हि.स.)। उत्तरप्रदेशे इदानीं गोशालाः केवलं गोवंशसंरक्षणस्य स्थानानि न भूत्वा कृषकाणां समृद्धेः ग्रामीणार्थव्यवस्थायाश्च नवीनाधाराः भवितुं गच्छन्ति। योगीसर्वकारः गोशालाभ्यः निर्गच्छन्तं गोमयं तथा अन्यान् जैविकसंसाधनान् प्राकृतिककृष्या सह संयोज्य आत्मनिर्भरतेः नवीनं प्रतिमानं विकसितुं दिशि पदानि स्थापयति। एतदर्थं ललितपुरं प्रदेशस्य प्रथमं प्रायोगिकं प्राकृतिककृषिप्रधानजनपदं विकसितुं सम्भावनाः अन्विष्यन्ते। अस्याः पहलस्य उद्देश्यम् अस्ति यत् गोशालानाम् आयं वर्धयित्वा कृषकेभ्यः प्राकृतिककृष्यर्थं संसाधनानि उपलब्धानि कारयितुं तेषां कृष्युत्पादानां कृते विपणनव्यवस्थां च निर्मातुम्।

उत्तरप्रदेशगोसेवायोगस्य अध्यक्षः श्यामबिहारीगुप्तः अवदत् यत् मुख्यमन्त्रिणः योगीआदित्यनाथस्य परिकल्पनानुसारम् अस्मिन् दिशि प्रयासः प्रारब्धः। गोसेवायोगस्य राष्ट्रियकृषि एवं ग्रामीणविकासबैङ्कस्य (नाबार्ड) च अधिकारिणां मध्ये सम्पन्नायां महत्त्वपूर्णायां गोष्ठ्यां अस्य प्रतिमानस्य रूपरेखायाः विषये विचारविमर्शः कृतः। अस्मिन् उत्तरप्रदेशकृष्यनुसन्धानपरिषदः (उपकार) तथा कृषिविज्ञानकेन्द्राणां प्राविधिकसहकारेण प्राकृतिककृषेः संवर्धनस्य सम्भावनानाम् अपि चर्चा अभवत्।

गोशालातः क्षेत्रपर्यन्तम् आत्मनिर्भरतायाः नवीनं चक्रं निर्मास्यते

प्रस्तावितप्रतिमानस्य प्रमुखं वैशिष्ट्यम् अस्ति गोशालानां कृषकाणां च आर्थिकावश्यकतानां परस्परं संयोजनम्। गोशालासु उपलब्धेन गोमयेन अन्यैः जैविकसंसाधनैश्च प्राकृतिकखादः, जैविककीटनियन्त्रकाः, केचुआखादः तथा अन्ये उपयोगिनः उत्पादाः निर्मातुं विशेषः बलः दीयते। एतेषाम् उत्पादानां स्थानीयकृषकेभ्यः वितरणस्य व्यवस्था विकसितुं योजना अस्ति। अनेन गोशालानां कृते आयस्य नवीनानि स्रोतांसि निर्मास्यन्ते, कृषकेभ्यश्च प्राकृतिककृष्यर्थम् आवश्यकानि संसाधनानि स्थानीयस्तरे उपलब्धानि भविष्यन्ति।

गोसेवायोगस्य अध्यक्षः श्यामबिहारीगुप्तः अवदत् यत् गोमयस्य वैज्ञानिकोपयोगेन तस्मात् मूल्यवर्धितानाम् उत्पादानां निर्माणं करिष्यते।

अस्य अतिरिक्तं गोमयकाष्ठस्य पञ्चगव्याधारितानां च उत्पादानां निर्माणम् अपि प्रोत्साहयिष्यते। एतया व्यवस्थया गोशालाः आर्थिकक्रियाकलापानां केन्द्राणि कर्तुं कार्यं क्रियते।

ललितपुरे प्राकृतिककृषेः प्रायोगिकप्रतिमानं निर्मास्यते

प्रदेशे प्राकृतिककृषेः व्यापकस्तरे संवर्धनार्थं ललितपुरं प्रायोगिकजनपदरूपेण विकसितुं सम्भावनानां विषये विचारः कृतः। अस्य अन्तर्गतं सम्पूर्णजनपदस्य गोशालाः, कृषकाः, कृषकउत्पादकसङ्घटनानि, ग्रामीणोद्यमिनश्च संयोज्य सुव्यवस्थिताम् आर्थिकव्यवस्थां निर्मातुं योजना अस्ति।

अस्मिन् प्रतिमाने प्राकृतिककृष्यर्थम् आवश्यकसंसाधनानाम् उत्पादनात् आरभ्य कृष्युत्पादानां विक्रयपर्यन्तं सर्वासां गतिविधीनां परस्परं संयोजनाय विशेषः बलः दीयते। ललितपुरे अस्य प्रयोगस्य अनुभवानाम् आधारेण प्रदेशस्य प्रत्येकस्मिन् मण्डले एकस्मिन् जनपदे चरणबद्धरीत्या एतादृशीं व्यवस्थां विकसितुं सम्भावनायाः विषये अपि विचारविमर्शः क्रियते।

क्षेत्रे उत्पादनात् आरभ्य विपणनपर्यन्तं सम्पूर्णा शृङ्खला निर्मास्यते

प्राकृतिककृषेः आर्थिकसुदृढतायै केवलम् उत्पादनवर्धनस्य एव न, अपितु कृषकाणां उत्पादानां कृते विपणनव्यवस्थायाः निर्माणस्य अपि ध्यानं दीयते। प्रस्तावितप्रतिमाने कृष्युत्पादानां सङ्ग्रहणं, प्रसंस्करणम्, गुणवत्तानियन्त्रणम्, संवेष्टनम्, ब्राण्डनिर्माणं, विपणनं च इत्येतेषां कृते सुव्यवस्थितां व्यवस्थां विकसितुं सम्भावनाः अन्तर्भवन्ति।

अस्मिन् कृषकउत्पादकसङ्घटनानां (एफपीओ), स्वयं सहायता समूहानां (एसएचजी), सहकारीसमितीनां ग्रामीणोद्यमिनां च सहभागिता महत्त्वपूर्णा भविष्यति। अस्य उद्देश्यम् अस्ति यत् कृषकाः केवलं सस्योत्पादनपर्यन्तं सीमिताः न तिष्ठेयुः, अपितु स्वकीयेषु उत्पादेषु मूल्यवर्धनं कृत्वा श्रेष्ठविपणनावसरान् प्राप्तुं शक्नुयुः। स्वयं सहायता समूहानां सहभागितया ग्रामीणस्तरे लघूद्यमानां स्वरोजगारस्य च सम्भावनाः अपि वर्धिष्यन्ते।

नाबार्डतः वित्तीयसहायता, उपकारतः प्राविधिकसुदृढता

प्रस्तावितप्रतिमानस्य आर्थिकं प्राविधिकं च आधारं सुदृढीकर्तुं विविधसंस्थानां सहभागितायाः विषये विचारः क्रियते। नाबार्डस्य सहकारेण कृषकउत्पादकसङ्घटनानां, स्वयं सहायता समूहानां, संयुक्तदायित्वसमूहानां, पात्रकृषकाणां च कृते उपलब्धानाम् ऋणसुविधानां वित्तीयसहायतायाश्च व्यवस्थापनं, क्षमतावर्धनं च क्रियते।

अपरतः उत्तरप्रदेशकृष्यनुसन्धानपरिषदः कृषिविज्ञानकेन्द्राणां च सहकारेण कृषकेभ्यः गोशालानां व्यवस्थापकेभ्यश्च प्राविधिकप्रशिक्षणम् अपि दीयते। अस्य उद्देश्यम् अस्ति प्राकृतिककृषौ गोशालाधारितानां उत्पादानां निर्माणे च वैज्ञानिकपद्धतीनां प्रोत्साहनम्।

गोमयात् केवलं खादः न, जैववायुनिर्माणस्यापि सज्जता

गोशालानाम् आत्मनिर्भरत्वाय प्रस्ताविते प्रतिमाने ऊर्जोत्पादनम् अपि समावेशयितुं विचारः क्रियते। उपयुक्तासु गोशालासु गोमयाधारितानां जैववायुसंयन्त्राणां तथा संपीडितजैववायोः (बायो सीबीजी) संयन्त्राणां स्थापनायाः सम्भावनाः अन्विष्यन्ते। अनेन गोमयस्य उपयोगः खादनिर्माणे अन्येषु उत्पादेषु च सह ऊर्जोत्पादनेऽपि कर्तुं शक्यते। गोशालाधारितान् एतादृशान् उद्यमान् वित्तीयसंस्थाभिः सह संयोजयितुं तेषां सञ्चालनाय च प्राविधिकप्रशिक्षणं प्रदातुं योजना अस्ति।

अस्याः सम्पूर्णायाः पहलस्य माध्यमेन गोवंशसंरक्षणं, प्राकृतिककृषिः, ग्रामीणोद्यमिता, विपणनव्यवस्था च परस्परं संयोज्य गोशालानां कृषकाणां च आर्थिकात्मनिर्भरतायाः नवीनः मार्गः निर्मातुं प्रयासः क्रियते।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani