मुरादाबादम्, १ अक्टोबरमासः (हि.स.)। राष्ट्रपितुः महात्मागान्धिनः मुरादाबादेन सह गहनः सम्बन्धः आसीत्। महात्मागान्धिना आन्दोलनस्य आरम्भं कर्तुम् अतिरिक्तं अत्र ब्रजरत्न-हिन्दु-पुस्तकालयस्य अपि उद्घाटनं कृतम् आसीत्। १२ अक्टोबर् १९२९ तमे वर्षे (विजयदशमी, संवत् १९८६) महात्मा गान्धिना पुस्तकालयस्य नूतनभवनस्य उद्घाटनं कृतम् आसीत्। मुरलीमनोहरः तस्य प्रधानः, लक्ष्मीनारायणश्च मन्त्री नियुक्तः आसीताम्। लक्ष्मीनारायणखन्ना पुस्तकालयस्य निर्माणकार्यस्य निरीक्षकः आसीत्। महात्मागान्धिनः अध्यक्षतायाम् अत्रैव कांग्रेसकार्यकर्तृभिः सह लवण-सत्याग्रहस्य आरम्भविषये विचारविमर्शः कृतः आसीत्। ततः १९३० तमे वर्षे अत्र जनानां महान् सम्मर्द: समागतवान् आसीत्।

स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य इतिहासे मुरादा-बादस्य प्रमुखं स्थानम् अस्ति। महात्मागान्धिनः अपि अस्मिन् नगरे विशेषः अनुरागः आसीत्। अस्य महत्त्वं तेन ज्ञातुं शक्यते यत् १९२० तमस्य वर्षस्य सेप्टेम्बर-मासे डॉ. भगवानदासस्य अध्यक्षतायां मुरादाबादे एकः सम्मेलनः आयोजितः आसीत्, यस्मिन् महात्मागान्धी, पण्डितमदनमोहनमालवीयः, पण्डितमोती-लालनेहरूः, पण्डितजवाहरलालनेहरूः, डॉ. अन्सारी, हकीम अजमतखानः, मौलाना मोहम्मदअली, शौकतअली इत्यादयः उपस्थिताः आसन् तथा असहयोग-प्रस्तावः पारितः आसीत्। एवं मुरादाबादात् एव अस्य आन्दोलनस्य आधारः स्थापितः। तदतिरिक्तं गान्धिनः लवणसत्याग्रहे, व्यक्तिगत-सत्याग्रहे तथा भारतत्याग-आन्दोलने च अत्रत्यैः वीरैः आङ्ग्लशासकैः सह प्रबलं संघर्षं कृतम्। आन्दोलनानां प्रमुख-केन्द्रत्वात् गान्धिना सभानां विचारविमर्शस्य च कृते ब्रजरत्न-पुस्तकालयस्य स्थापना कारिता आसीत्।

अखिलभारतीय-स्वातन्त्र्यसङ्ग्राम-सेनानी-उत्तराधिकारी-सङ्घटनस्य धवलदीक्षितः अवदत् यत् महात्मागान्धी एकदा कलकत्तां गच्छन् आसीत्। यदा रेलयानं स्थानकं प्राप्तवान्, तदा सम्पूर्णनगरात् जनानां महान् सम्मर्द: तत्र समागत:। स्वर्गीया कुसुमसिङ्घला तस्मिन् समये बालिका आसीत् तथा गान्धिनः दर्शनार्थं गता आसीत्। बालिका इति कारणेन कांग्रेसस्य वरिष्ठैः नेतृभिः ताम् अग्रे नीतम्। गान्धिना तस्याः बालिकायाः स्नेहेन स्वागतं कृतम्।

रामविहार-कालोनी-निवासी डॉ. अजय-अनुपमः अवदत् यत् गान्धी पानस्य दरिबा-समीपे साहू रघुवीरसरनखत्रिणः गृहे स्थितवान् आसीत् तथा तस्यैव बग्घ्यां समारुह्य ब्रजरत्न-पुस्तकालयस्य उद्घाटनार्थम् आगतवान् आसीत्। तस्य पिता स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामसेनानी मास्टर रामकुमारः ब्रजरत्न-पुस्तकालयस्य समीपे पुस्तकानाम् आपणं सञ्चालयति स्म। गान्धिनः बग्घीं स्थगयित्वा तस्य तिलकं कृतम् आसीत्। तस्मिन् समये ११०० रूप्यकाणां दानमपि दत्तम् आसीत्। सम्पूर्णे विपण्यां जनानां कारणेन पादं स्थापयितुमपि स्थानं नासीत्। सः दिव्यपुरुषः आसीत्। तस्य पिता महात्मा गान्धिना सह पण्डितगोविन्दवल्लभपन्तेन सह च कार्यं कृतवान्। सः जीवनपर्यन्तं कांग्रेसपक्षस्य जनपदकोषाध्यक्षः आसीत्। महात्मा गान्धिनः आह्वानेन लवणान्दोलने निग्रहणं स्वीकृतवान् तथा स्वदेशी-आन्दोलनस्य सफलतायै विदेशीयवस्त्राणां होलिकां प्रज्वालयत्।

असहयोग-आन्दोलने अनुभूता आसीत् आवश्यकता

१९२० तमस्य वर्षस्य सेप्टेम्बरमासे स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामसेनानीनां सम्मेलनम् आयोजितम् आसीत्। आङ्ग्लशासकानां विरोधाय असहयोग-प्रस्तावः पारितः आसीत्। अस्मिन् सम्मेलने भागं ग्रहीतुं महात्मागान्धी, पण्डितमदनमोहन-मालवीयः, पण्डितमोतीलालनेहरूः, पण्डितजवाहरलालनेहरूः, मौलाना मोहम्मद-अली इत्यादयः सेनानिनः आगतवन्तः। महात्मा गान्धिनः मुरादाबादस्य एषः प्रथमः प्रवासः आसीत्। अतः मन्यते यत् असहयोग-आन्दोलने आधारः स्थापिते सति सभानां आयोजनाय एकस्य स्थानस्य आवश्यकता अनुभूता आसीत्, या पश्चात् ब्रजरत्न-हिन्दु-पुस्तकालयस्य रूपेण पूर्णा अभवत्।

बग्घ्यां समारुह्य आगतवान् आसीत् गान्धी

विपण्यां पादं स्थापयितुमपि स्थानं नासीत्। प्रथमं मण्डी-बाँस-निवासी, सम्प्रति दीनदयालनगरनिवासी च महेन्द्रकुमारः अवदत् यत् गान्धी पानस्य दरिबा-समीपे साहू रघुवीरसरनखत्रिणः गृहे स्थितवान् आसीत् तथा तस्यैव बग्घ्यां समारुह्य ब्रजरत्न-पुस्तकालयस्य उद्घाटनार्थम् आगतवान् आसीत्। तस्य पिता स्वातन्त्र्य-सङ्ग्रामसेनानी मास्टर रामकुमारः ब्रजरत्न-पुस्तकालयस्य समीपे पुस्तकानाम् आपणं सञ्चालयति स्म। गान्धिनः बग्घीं स्थगयित्वा तस्य तिलकं कृतम् आसीत्। तस्मिन् समये ११०० रूप्यकाणां दानमपि दत्तम् आसीत्। सम्पूर्णे विपण्यां जनसमूहेन पादं स्थापयितुमपि स्थानं नासीत्। सः दिव्यपुरुषः आसीत्। तस्य पिता महात्मा गान्धिना सह पण्डितगोविन्दवल्लभपन्तेन सह च कार्यं कृतवान्। सः जीवनपर्यन्तं कांग्रेसपक्षस्य जनपदकोषाध्यक्षः आसीत्। महात्मा गान्धिनः आह्वानेन लवणान्दोलने गिरफ्तारिं स्वीकृतवान् तथा स्वदेशी-आन्दोलनस्य सफलतायै विदेशीयवस्त्राणां होलिकां प्रज्वालयत्।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan