- डॉ. मयंक चतुर्वेदी

यदा कस्यचित् बृहदर्थव्यवस्थायाः व्याजदराः वैश्विकपूंजीप्रवाहस्य दिशां परिवर्तयितुम् आरभन्ते तथा शक्तिशालिनः देशस्य व्यापारनीतिः विश्वस्य बहून् देशान् प्रभावितुं आरभते, तदा प्रत्येकस्य तस्य देशस्य कृते वास्तविकपरीक्षा भवति, यः स्वीयाम् अर्थव्यवस्थां सुचारुरूपेण सञ्चालयितुम् इच्छति तथा तामेव अर्थव्यवस्थां सुदृढां कर्तुमपि इच्छति। भारतमपि सम्प्रति एतादृशीभिः परिस्थितिभिः गच्छति। देशस्य पुरतः इदमेव प्रमुखम् आर्थिकचिन्ताकारणं वर्तते यत् शीघ्रतया वर्धमानायाः स्वकीयायाः अर्थव्यवस्थायाः गतिं रक्षता तस्याः सुरक्षां प्रतिस्पर्धात्मकतां रणनीतिकस्वायत्ततां च निरन्तरं सुदृढां स्थापयितव्यम्।

वित्तमन्त्रालयस्य आर्थिकसमीक्षया अस्य परिवर्तमानस्य परिदृश्यस्य विषये संकेतः प्रदत्तः अस्ति यत् कोविड् अनन्तरं प्राप्तानां विकासोपलब्धीनां सहजतया स्वीकृत्य अग्रे गमनस्य समयः समाप्तः अस्ति। भूराजनीतिकध्रुवीकरणं, वैश्विकव्याजदराः, पूंजीप्रवाहः, आपूर्तिव्यवधानानि तथा मुद्रास्फीतिः इत्यादयः कारकाः निरन्तरम् आर्थिकनिर्णयानां परीक्षां कुर्वन्ति। अतः भारतं व्यापारानुकूलव्यवस्थायाः अग्रे गत्वा प्रतिस्पर्धानुकूलाम् अर्थव्यवस्थां निर्मातुम् अर्हति। वस्तुतः अस्यामेव भारतस्य आगामी आर्थिकयात्रायाः मूलं निहितम् अस्ति।

विकासदरः अर्थव्यवस्थायाः गतिं सूचयति, किन्तु तस्याः सम्पूर्णशक्तेः परिचयं न ददाति। स्थाय्यै आर्थिकशक्तये उत्तमशासनम्, शीघ्रनिर्णयप्रक्रिया, नवाचारः, उत्पादकता, विश्वस्तरीयम् आधारभूतसंरचनं तथा वैश्विकविपणिषु भारतीयकम्पनीनां सुदृढोपस्थितिः आवश्यकाः सन्ति। आर्थिकसमीक्षयापि राज्यस्य वर्धितक्षमता उत्तमशासनं च प्रतिस्पर्धात्मकायाः अर्थव्यवस्थायाः प्रमुखौ आधारौ इति स्वीकरोति। अस्य तात्पर्यम् अस्ति यत् भारतस्य अर्थव्यवस्थायाः ध्यानं संस्थागतक्षमतायां केन्द्रितं भवेत्। अस्मिन् ऊर्जासुरक्षा सर्वाधिकं संवेदनशीलं पक्षम् अस्ति।

उल्लेखनीयम् अस्ति यत् भारतस्य ऊर्जाआवश्यकतानां बृहद्भागः आयातेन पूर्यते। समुद्रीयमार्गेषु व्यवधानं अथवा कच्चे तैले मूल्यस्य तीव्रवृद्धिः परिवहनम्, उद्योगः, विद्युत्, उपभोक्तृविपणिः तथा मुद्रास्फीतिः इत्यादीन् क्षेत्रान् प्रभावितं करोति। एतादृशे समये एकस्यैव स्रोतसः अत्यधिकनिर्भरता आर्थिकजोखिमं वर्धयितुं शक्नोति। अतः ऊर्जापूर्तेः बहुस्रोतीकरणम् तथा वैकल्पिकानां आपूर्तिमार्गाणां विकासः आर्थिकनीतेः स्थायीभागौ भवितव्यौ। एतस्यै चिन्तनस्य विस्तारः निर्यातविपणिपर्यन्तं भवति।

भारताय संयुक्तराज्यममेरिका अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं विपणम् अस्ति इति वक्तव्यम्। तत्र भारतीयौषधानां, वस्त्राणां, रत्नाभरणानां तथा विविधनिर्मितवस्तूनां मागः भारतीयोद्योगैः रोजगारैः च प्रत्यक्षतया सम्बद्धः अस्ति। तस्य प्रभावः उत्पादनकेन्द्रेषु, लघुउद्यमेषु, श्रमिकेषु तथा स्थानीयार्थव्यवस्थायामपि दृश्यते। अत एव निर्यातविविधीकरणस्य महत्त्वं स्पष्टं भवति। संयुक्तराज्यममेरिकया शुल्कस्य नाम्ना भारतसहितेषु विश्वस्य विभिन्नेषु देशेषु यथा दबावः निरन्तरं वर्धितः, तं दृष्ट्वा भारताय आवश्यकम् अस्ति यत् सः स्वस्य कृते अधिकाधिकान् निर्यातावसरान् अन्वेषयेत्।

अस्मिन् सम्बन्धे ज्ञातमेव अस्ति यत् यूरोपीयसंघः उच्चमूल्ययुक्तविपणिभ्यः अवसरान् प्रददाति। आसियान् भौगोलिकसमीपत्वात् तथा विनिर्माणसम्बन्धात् महत्त्वपूर्णः अस्ति। खाडिक्षेत्रं भारताय व्यापारस्य, निवेशस्य तथा आधारभूतसंरचनायाः अवसरान् उद्घाटयति। आफ्रिका शीघ्रतया उद्भवमानं उपभोक्तृविपणम् अस्ति, यदा तु लैटिनअमेरिका भारतीयवाहनानां, औषधीनां, कृषिरसायनानां तथा सूचनाप्रौद्योगिक्याः कृते नूतनान् अवसरान् प्रस्तुतयति।

वस्तुतः अस्य विविधीकरणस्य उद्देश्यं कस्यचित् एकस्य विपणस्य दूरीकरणं न, अपितु भारतीयव्यापारस्य बहुषु विपणिषु विस्तारः अस्ति, येन कस्यापि एकस्य प्रदेशस्य विपत्त्या सम्पूर्णं निर्याततन्त्रं प्रभावितं न भवेत्। भारताय ब्रिक्स् अपि अस्मिन्नेव सन्दर्भे महत्त्वपूर्णम् आर्थिकमञ्चम् अस्ति। ब्रिक्स् देशानां मध्ये वस्तुव्यापारः द्वयोः दशकयोः अवधौ त्रयोदशगुणं वर्धित्वा एकलक्षसप्तदशसहस्रकोटिडॉलरपर्यन्तं प्राप्तः अस्ति। अधुना आवश्यकता तादृशस्य सहकारस्य अस्ति, यः केवलं घोषणाभ्यः अग्रे गत्वा सीमाशुल्कसुधारम्, व्यापारवित्तम्, रसदव्यवस्थाम्, अङ्कीयदस्तावेजीकरणं तथा वैश्विकमूल्यशृङ्खलासु लघुउद्यमानां सहभागितां यावत् विस्तरेत्। अत्र भारतस्य सूक्ष्मलघुमध्यमोद्योगक्षेत्रस्य भूमिका निर्णायिका भवितुं शक्नोति। वस्तुतः वैश्विकविपणस्य दृष्ट्या भारतम् अधुनापि अपेक्षया पृष्ठतः अस्ति।

अस्मिन् विषये चीनात् शिक्षितव्यम्। चीनः स्वोद्योगिनः विदेशेषु सफलतां प्राप्तुं तथा तेषां वस्तूनि विश्वस्य एकोनशतद्विद्वदशदेशेषु प्रापयितुं पृथक्तया अनेकान् प्रयासान् करोति। तथापि भारतमपि अस्यां दिशि अग्रे गच्छति, किन्तु तस्य प्रयासाः चीनस्य इव आक्रामकरूपेण न सन्ति। अतः भारतस्य वैश्विकआर्थिकक्षमतायाः वास्तविकविस्तारः तदा एव भविष्यति, यदा लघुमध्यमोद्यमाः अन्तर्राष्ट्रीयानां आपूर्तिशृङ्खलानां स्थायिभागिनः भविष्यन्ति। वित्तसम्बद्धानां, प्रौद्योगिकिसम्बद्धानां, विपणिसम्बद्धानां तथा प्रमाणीकरणसम्बद्धानां बाधानां न्यूनीकरणं कृत्वा तान् वैश्विकउत्पादनजालैः सह सम्बद्धं कर्तुं आवश्यकम् अस्ति। अनेन रोजगारः, निर्यातः तथा स्थानीयोत्पादनक्षमता इति त्रयमपि सुदृढं भवितुं शक्नोति।

एतत्सह प्रौद्योगिकी अपि आर्थिकप्रतिस्पर्धायाः केन्द्रीयाधारः भवति। भारतस्य अङ्कीयसार्वजनिकाधारभूतसंरचना, अङ्कीयभुगतानव्यवस्था, सूचनाप्रौद्योगिकी तथा नवोद्यमक्षमता वैश्विकसहकारैः सह अधिकाधिकं सम्बद्धा भवेत्। कतिपयाः प्रयासाः विगतेषु दिवसेषु प्रारब्धाः अपि सन्ति, किन्तु वस्तुतः ते सन्तोषजनकाः न कथयितुं शक्यन्ते। अद्य भारतस्य पुरतः संयुक्तराज्यममेरिका, यूरोपीयसंघः, आसियान्, खाडिक्षेत्रम्, जी२०, क्वाड् तथा ब्रिक्स् इत्यादयः अनेकाः मञ्चाः सन्ति। एतेषां सर्वेषां सह सम्बन्धान् परस्परविरोधिषु वर्गेषु द्रष्टुं स्थाने भारतीयहितानुसारं पूरकान् आर्थिकावसरान् रूपेण विकसितुं शक्यते। अत्रापि प्रयासानां गतिं सर्वथा वर्धयितुं आवश्यकता अस्ति।

भारतस्य कृते आगामी दशकः अस्यामेव कसौट्याम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः भविष्यति। वैश्विके अर्थतन्त्रे अस्थिरता निरन्तरं भवितुं शक्नोति। व्यापारनीतयः परिवर्तितुं शक्नुवन्ति। पूंजीप्रवाहस्य दिशापरिवर्तनमपि दृश्यते। ऊर्जाविपणिषु मूल्येषु उतारचढावः भवितुं शक्नोति। वस्तुतः एतेषु प्रत्येकस्मिन् परिवर्तने भारतस्य सफलता अनेन निर्धारितं भविष्यति यत् तस्य अर्थव्यवस्था परिस्थितीनाम् अनुरूपं स्वयमेव कियत् शीघ्रं परिवर्तयितुं समर्था अस्ति। अतः विकासः अद्य भारतस्य उपलब्धिः अस्ति। प्रतिस्पर्धा तस्य आगामी परीक्षा अस्ति। विविधीकरणं तस्य सुरक्षा अस्ति तथा स्वकीयानाम् आर्थिकविकल्पानां विस्तारः तस्य वास्तविकम् आर्थिकस्वातन्त्र्यं भविष्यति।

अतः परिवर्तमानायां विश्वव्यवस्थायां भारताय एषा एव चिन्तनपद्धतिः तं तादृशां शक्तिं कर्तुं शक्नोति, या केवलं परिस्थितीनां प्रतिक्रियां न ददाति, अपितु परिस्थितीनाम् अपि प्रभावं कर्तुं समर्था आर्थिकशक्तिः भवति। केन्द्रस्य मोदीसर्वकारः अस्यां दिशि प्रयासं कुर्वन् अस्ति इति आशा अस्ति। तथापि देशे लघुमध्यमोद्योगानां पुरतः विपणिप्राप्तेः याः चुनौतयः उत्पद्यन्ते, तासां समाधानम् अत्यन्तम् आवश्यकम् अस्ति। चीनस्य इव यावत् अधिकं विपणं भारतस्य हस्तगतं भविष्यति, तावत् एव विश्वविपणौ भारतस्य क्रीडास्थानं विस्तृतं भविष्यति।

(लेखको, हिन्दुस्थान समाचारेण संबद्धः ।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani