दार्जिलिङ्गस्य ‘सिसने पाहा’ मण्डूकस्य आनुवंशिकविविधता अत्यल्पा, वैज्ञानिकैः चिन्ता प्रकटिता

काशीहिन्दूविश्वविद्यालयस्य कलकत्ताविश्वविद्यालयस्य च संयुक्ताध्ययनम्, सप्तपञ्चाशत् स्थानेभ्यः प्राप्तानां नमूनानां विश्लेषणम्

वाराणसी, ०२ अक्तूबरमासः। हिमालयस्य जैवविविधताप्रधानक्षेत्रे दार्जिलिङ्गस्य कलिम्पोङ्गस्य च क्षेत्रयोः प्राप्यमाणः मार्बल्ड् कैस्केड् फ्रॉग् इति मण्डूकः, अर्थात् अमोलॉप्स मारमोरेटस्, स्थानीयजनैः ‘सिसने पाहा’ अथवा ‘सिसने पा’ इति नाम्ना ज्ञायते। अयं मण्डूकः आनुवंशिकदृष्ट्या दुर्बलस्थितौ वर्तते। काशीहिन्दूविश्वविद्यालयस्य कलकत्ताविश्वविद्यालयस्य च संयुक्तशोधेन ज्ञातं यत् दार्जिलिङ्गक्षेत्रस्य अस्य मण्डूकस्य जनसंख्यायां आनुवंशिकविविधता एशियायाः अन्येषु क्षेत्रेषु विद्यमानानां जनसंख्यानां तुलनया अत्यन्तम् अल्पा अस्ति। वैज्ञानिकैः एतत् संरक्षणस्य दृष्ट्या गम्भीरः सङ्केतः इति मन्यते।

देशस्य पञ्चसंस्थानां द्वादशवैज्ञानिकानां दलं दार्जिलिङ्गस्य पर्वतीयक्षेत्रे सप्तपञ्चाशत् स्थानेषु सर्वेक्षणम् अकरोत्। द्विशतमीटरतः आरभ्य चतुर्विंशत्यधिकद्विसहस्रमीटरपर्यन्तम् उन्नतिषु स्थितेषु पर्वतीयप्रस्रवणेषु, तीव्रप्रवाहयुक्तेषु जलस्रोतःसु तथा शिलामयेषु नालासु मण्डूकानाम् अन्वेषणं कृतम्। सर्वेक्षणकाले षष्टिः मण्डूकाः दृष्टाः, येषु पञ्चत्रिंशतः मण्डूकानां डीएनए इत्यस्य विश्लेषणं कृतम्। नमूनानां प्रजातीयपरिचयस्य पुष्टिः कोलकातास्थितेन भारतीयप्राणिसर्वेक्षणविभागेन कृता। एतत् अध्ययनम् अन्तर्राष्ट्रीयशोधपत्रिकायां बीएमसी जेनेटिक्स इत्यत्र प्रकाशितम् अस्ति।

बीएचयू ज्ञानप्रयोगशालायाः जीनविज्ञानी प्रोफेसर ज्ञानेश्वरचौबे इत्यस्य अनुसारं शोधकर्तृभिः षोडशएस् आरआरएनए तथा सीओआई इति द्वयोः मानकजीनयोः विस्तृतम् अध्ययनं कृतम्। दार्जिलिङ्गतः प्राप्तानां डीएनए अनुक्रमाणां विश्वस्य विभिन्नेभ्यः भागेभ्यः उपलब्धैः अनुक्रमैः सह तुलना कृता। विश्लेषणे ज्ञातं यत् दार्जिलिङ्गस्य जनसंख्यायां आनुवंशिकविविधता सर्वाधिकम् अल्पा अस्ति, यदा तु म्यान्मारस्य, दक्षिणपूर्वएशियायाः चीनस्य च जनसंख्यासु विविधता तुलनया अधिका अस्ति। दार्जिलिङ्गस्य चीनस्य च जनसंख्ययोः मध्ये आनुवंशिकदूरता सर्वाधिकं प्राप्ता, यदा तु म्यान्मारस्य दक्षिणपूर्वएशियायाः च जनसंख्ययोः मध्ये एषा दूरता तुलनया न्यूना आसीत्। वैज्ञानिकानाम् अनुसारम् एतेन सङ्केतः प्राप्यते यत् दार्जिलिङ्गस्य जनसंख्या दीर्घकालात् अन्यक्षेत्राणां जनसंख्याभ्यः आनुवंशिकरूपेण पृथक् स्थितवती अस्ति।

शोधस्य प्रथमलेखकः कुमरेशमण्डलः उक्तवान् यत् दार्जिलिङ्गस्य जनसंख्या सम्भवतः ऐतिहासिकरूपेण लघुसमूहात् प्रारब्धा आसीत्। एतत् संस्थापकप्रभावः इति कथ्यते। ततः अनन्तरं जनसंख्यायाः शीघ्रं विस्तारः अभवत्। आनुवंशिकवंशवृक्षस्य विश्लेषणे दार्जिलिङ्गतः प्राप्तानि नमूनानि पृथक् शाखायां प्राप्तानि। तेषां शाखाः अपि तुलनया लघ्व्यः आसन्, येन सीमितानुवंशिकविविधतायाः सङ्केतः प्राप्यते।

प्रायः एककोटिसप्ततिलक्षवर्षपूर्वं विद्यमानः साझा पूर्वजः

शोधे डीएनए इत्यस्य आँकडानाम् आधारेण अस्याः प्रजात्याः विकासक्रमस्य कालस्यापि अनुमानं कृतम्। कालाधारितविश्लेषणानुसारम् एशियायाम् अस्याः प्रजात्याः साझा पूर्वजः प्रायः एककोटिसप्ततिलक्षवर्षपूर्वं विद्यमानः आसीत्। शोधकर्तॄणाम् अनुमानानुसारं दक्षिणएशियायी अर्थात् दार्जिलिङ्गस्य शाखा प्रायः एककोटिद्वादशलक्षवर्षपूर्वं पृथगभवत्, यदा तु वर्तमानदार्जिलिङ्गवंशस्य शीघ्रविस्तारः प्रायः नवतिलक्षवर्षपूर्वम् अभवत्।

भौगोलिकपृथक्करणं सीमितः जीनप्रवाहश्च प्रमुखौ कारणौ

वैज्ञानिकानाम् अनुसारं दार्जिलिङ्गस्य जनसंख्यायां न्यूनायाः आनुवंशिकविविधतायाः पृष्ठे अनेकानि ऐतिहासिकानि भौगोलिकानि च कारणानि सन्ति। तेषु भौगोलिकपृथक्करणं, सीमितः जीनप्रवाहः तथा अतीते घटिताः जनसंख्यासम्बद्धाः घटनाः प्रमुखाः सन्ति। न्यूना आनुवंशिकविविधता युक्ता जनसंख्या भविष्ये पर्यावरणीयपरिवर्तनानां प्रति अधिकसंवेदनशीला भवितुम् अर्हति। शोधकर्तृभिः जलवायुपरिवर्तनस्य रोगाणां च दबावेन सह अन्तःप्रजननस्य सम्भावितजोखिमान् अपि संरक्षणस्य सन्दर्भे महत्त्वपूर्णान् मन्यते।

पारम्परिकशिकारात् वर्धमानः अतिरिक्तदबावः

वैज्ञानिकैः स्थानीयस्तरे मण्डूकानां शिकारमपि अस्याः जनसंख्यायाः कृते अतिरिक्तदबावरूपेण निर्दिष्टम्। क्षेत्रे मण्डूकाः दीर्घकालात् भोजनाय पारम्परिकचिकित्सायै च गृह्यन्ते। वर्षाकाले रात्रिसमये शिलासु गुल्मेषु च उपविष्टानां मण्डूकानां ग्रहणं बहुषु क्षेत्रेषु सामान्यं वर्तते। क्षेत्रे मुख्यतया अमोलॉप्स मारमोरेटस् तथा नानोराना लीबिगाई इत्येतयोः प्रजात्योः भोजनाय उपयोगः क्रियते। शोधकर्तॄणाम् अनुसारं ‘सिसने पाहा’ तुलनया विस्तृतक्षेत्रे प्राप्यते, अतः अस्य शिकारस्य दबावः अपि अधिकः भवितुम् अर्हति।

संरक्षणनीतौ स्थानीयजनसंख्यायै प्राथमिकता

कलकत्ताविश्वविद्यालयस्य प्राणिविज्ञानविभागस्य सहायकप्राध्यापकस्य डॉ. राकेशतामाङ्गस्य नेतृत्वे सम्पन्नम् एतत् अध्ययनं दार्जिलिङ्गक्षेत्रे अस्याः प्रजात्याः प्रथमं संयुक्तमाकारिकं आनुवंशिकं च अध्ययनम् इति कथ्यते। डॉ. तामाङ्गस्य अनुसारं दार्जिलिङ्गस्य जनसंख्या पृथक्कृता अस्ति तथा तस्यां आनुवंशिकविविधता न्यूना अस्ति। अतः क्षेत्रस्य संरक्षणनीतेः निर्माणसमये अस्याः जनसंख्यायाः विशिष्टां आनुवंशिकस्थितिं ध्यानं दातुं आवश्यकम् अस्ति।

प्रोफेसर ज्ञानेश्वरचौबे उक्तवान् यत् हिमालयीयमण्डूकानां आनुवंशिकविविधतायां सम्प्रति सीमितं शोधं जातम् अस्ति। पश्चिमघाटस्य तुलनया पूर्वहिमालयः अस्मिन् क्षेत्रे पृष्ठे अस्ति। सः उक्तवान् यत् संरक्षणं केवलम् आवासरक्षणपर्यन्तं सीमितं न भवेत्। स्थानीयसमुदायान् जागरूकान् कृत्वा तेषां सहयोगेन संरक्षणकार्यक्रमान् सञ्चालयितुम् अपि आवश्यकम् अस्ति।

भविष्ये बारकोडिङ्गे ई डीएनए निरीक्षणे च उपयोगी भविष्यति दत्तांशः

शोधे प्रथमवारं दार्जिलिङ्गक्षेत्रस्य अमोलॉप्स मारमोरेटस् तथा नानोराना लीबिगाई इत्येतयोः नमूनानां सीओआई जीनस्य डीएनए अनुक्रमाः सज्जीकृताः सन्ति। वैज्ञानिकानाम् अनुसारं एते अनुक्रमाः भविष्ये प्रजातिपरिचयाय डीएनए बारकोडिङ्गे तथा पर्यावरणीय डीएनए आधारितनिरीक्षणे उपयोगिनः भवितुम् अर्हन्ति।

शोधकर्तृभिः अनियमितशिकारस्य नियन्त्रणस्य, स्थानीयसमुदायेषु जागरूकतायाः वर्धनस्य तथा मण्डूकानां प्राकृतिकावासानां संरक्षणस्य अनुशंसा कृता अस्ति। विशेषरूपेण न्यूनमध्यमोन्नतियुक्तानां पर्वतीयजलधाराणां, प्रस्रवणानां तथा शिलामयजलस्रोतसां संरक्षणे बलं दत्तम् अस्ति।

वैज्ञानिकानाम् अनुसारं मण्डूकाः केवलं जैवविविधतायाः भागाः न सन्ति, अपितु जलस्य गुणवत्तायाः पारिस्थितिकतन्त्रस्य च स्थितेः महत्त्वपूर्णाः सूचकाः अपि मन्यन्ते। अतः ‘सिसने पाहा’ इति मण्डूकस्य जनसंख्यायाः संरक्षणं दार्जिलिङ्गस्य पर्वतीयपारिस्थितिकतन्त्रस्य निरीक्षणाय अपि महत्त्वपूर्णं भवितुम् अर्हति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani