-डॉ. प्रियंका सौरभः

रावणदहनस्य परम्परा रक्षिता, सन्देशः विस्मृतः

दशहरा केवलं रावणदहनस्य पर्व नास्ति, अपितु दुष्टतायाः उपरि सदाचारस्य विजयस्य, अहङ्कारस्य उपरि विवेकस्य विजयस्य, अनैतिकतायाः उपरि सदाचारस्य स्थापनायाश्च प्रतीकम् अस्ति। प्रतिवर्षं विजयादशम्याः अवसरे रावणस्य विशालाः प्रतिमाः दह्यन्ते। आतिशबाजी भवति, उत्सवाः आयोज्यन्ते, जनाः परस्परं शुभकामनाः च यच्छन्ति। कतिपयक्षणानां कृते वातावरणं विजयोल्लासेन परिपूर्णं भवति, किन्तु उत्सवस्य समाप्त्यनन्तरं पुनः एकः प्रश्नः पुरतः तिष्ठति— किं वास्तवमेव रावणः मृतः? यदि रावणस्य अन्तः अभवत्, तर्हि समाजे अन्यायस्य, अपराधस्य, भ्रष्टाचारस्य, महिलानां उत्पीडनस्य, नैतिकपतनस्य च घटनाः किमर्थं वर्धमानाः दृश्यन्ते? कुत्रचित् एतादृशं नास्ति किम् यत् वयं रावणस्य प्रतिमादहनस्य परम्परां तु रक्षितवन्तः, किन्तु तस्य अन्तर्निहितं सन्देशं विस्मृतवन्तः?

अद्य दशहरापर्व अनेकस्थानेषु धार्मिकश्रद्धया सह मनोरञ्जनस्य प्रदर्शनस्य च माध्यमम् अपि अभवत्। विशालाः प्रतिमाः, आकर्षकाः प्रकाशव्यवस्थाः, आतिशबाजी, जनसमूहाश्च उत्सवस्य भव्यतां वर्धयन्ति। जनाः छायाचित्राणि गृह्णन्ति, दृश्यचित्राणि निर्मान्ति, सामाजिकमाध्यमेषु च उत्सवस्य झलकानि प्रसारयन्ति। एतत् सर्वम् उत्सवस्य अङ्गं भवितुम् अर्हति, किन्तु यदा आत्ममन्थनस्य स्थाने केवलं प्रदर्शनं भवति, तदा पर्वणः मूलोद्देश्यं पृष्ठतः गच्छति। रावणदहनस्य वास्तविकः अर्थः कस्यचित् पुतलस्य अग्नौ प्रक्षेपणं नास्ति, अपितु तासां दुष्प्रवृत्तीनां समापनस्य सङ्कल्पग्रहणम् अस्ति, याभिः व्यक्तेः, परिवारस्य, समाजस्य च पतनं भवति।

रामायणस्य रावणः असाधारणविद्वत्तायाः, शक्तेः, सामर्थ्यस्य च स्वामी आसीत्। सः शिवभक्तः, शास्त्राणां ज्ञाता, शक्तिशाली शासकश्च आसीत्। तथापि तस्य ज्ञानं तं मर्यादायाः पालनं कर्तुं न शिक्षितवान्। अहङ्कारः, सत्तायाः मदः, परस्त्रियं प्रति अनुचितासक्तिश्च तस्य पतनस्य प्रमुखाणि कारणानि अभवन्। रावणस्य चरित्रम् अस्मान् बोधयति यत् केवलं ज्ञानवान् भवितुं पर्याप्तं नास्ति; ज्ञानेन सह विवेकः, शक्त्या सह उत्तरदायित्वं, अधिकारैः सह मर्यादा च आवश्यकी अस्ति। यदा व्यक्तिः स्वेच्छान् नैतिकतायाः उपरि स्थापयति, तदा तस्य उपलब्धयः अपि तं विनाशात् रक्षितुं न शक्नुवन्ति।

अद्यतनाः रावणाः कस्यचित् एकस्य मुखस्य वा एकस्य स्थानस्य वा पर्यन्तं सीमिताः न सन्ति। ते कदाचित् सत्तायाः अहङ्कारे दृश्यन्ते, कदाचित् आर्थिकशोषणे, कदाचित् सम्बन्धानां मध्ये निगूढायां हिंसायां, कदाचित् विधेः दुर्बलतायाः लाभं गृह्णन्त्यां मानसिकतायां च। दहेजस्य कृते प्रताड्यमानाः महिलाः, गार्हस्थ्यहिंसायाः सम्मुखीभवन्त्यः कन्याः, यौनापराधानां शिकाराः बालकाः, भ्रष्टाचारस्य कारणेन स्वाधिकारैः वञ्चिताः नागरिकाश्च अस्माकं पुरतः एकाम् असहजां वास्तविकतां स्थापयन्ति। एतासु परिस्थितिषु रावणः केवलं पौराणिकपात्रं न तिष्ठति, अपितु तस्याः मानसिकतायाः प्रतीकं भवति, या स्वार्थार्थं अन्यमनुष्यस्य गरिमां, स्वतन्त्रतां, अधिकारांश्च पददलितान् करोति।

विडम्बना एषा अस्ति यत् वयं दुष्टतायाः प्रतीकं दग्धुं बहुसङ्ख्यया एकत्रीभवामः, किन्तु स्वपरितः विद्यमानानां दुष्प्रवृत्तीनां विरुद्धं स्वरम् उत्थापयितुं बहुवारं सङ्कोचं कुर्मः। कस्याश्चित् महिलायाः अन्यायः भवति चेत् जनाः प्रायः मूकदर्शकाः तिष्ठन्ति। भ्रष्टाचारः दृश्यते चेत् स्वसुविधायै मौनं धार्यते। कस्यचित् दुर्बलस्य शोषणं भवति चेत् प्रभावशालिनां जनानां पुरतः सत्यं वक्तुं परिह्रियते। यदा अन्यायस्य सम्मुखे अस्माकं मौनं अपराधिणः साहसं वर्धयति, तदा केवलं रावणस्य प्रतिमानां दहनेन समाजे रामराज्यस्य कल्पना साकारा न भवितुम् अर्हति।

समस्या एषा अपि अस्ति यत् वयं दुष्टताम् प्रायः अन्येषु अन्वेषयामः, स्वस्मिन् न। अस्माभिः अन्यस्य अहङ्कारः दृश्यते, किन्तु स्वकीयः अहङ्कारः स्वाभिमानः इति मन्यते। अन्येषां मिथ्यावचनानि अस्मान् खेदयन्ति, किन्तु स्वहिताय उक्तं मिथ्यावचनं व्यावहारिकता इति कथ्यते। अन्यस्य सफलतां दृष्ट्वा ईर्ष्या भवति, किन्तु स्वाम्बिलाषां न्याय्यां कर्तुं वयं अनेकान् तर्कान् रचयामः। एतादृशम् उभयाचारणं सामाजिकनैतिकपतनस्य मूलम् अस्ति। यावत् आत्मनिरीक्षणस्य आरम्भः स्वस्मात् न भविष्यति, तावत् सुधारस्य चर्चा केवलं भाषणेषु घोषणासु च सीमिता भविष्यति।

रावणस्य दशमुखानि परम्परया अनेकानां दुष्प्रवृत्तीनां नकारात्मकप्रवृत्तीनां च प्रतीकरूपेण अपि दृश्यन्ते। अद्य एतानि मुखानि अहङ्कारस्य, लोभस्य, क्रोधस्य, ईर्ष्यायाः, छलस्य, कपटस्य, अन्यायस्य, अतिलोभस्य, अनियन्त्रितेच्छानां, संवेदनहीनतायाश्च रूपेण अवगन्तुं शक्यन्ते। एताः प्रवृत्तयः केवलम् एकं व्यक्तिं न, अपितु सम्पूर्णं सामाजिकवातावरणम् अपि प्रभावितं कुर्वन्ति। यदा लोभः ईमानदारीम् अभिभवति, यदा पदस्य उपयोगः सेवायाः स्थाने शोषणाय क्रियते, यदा च सम्बन्धेषु प्रेम्णः स्थाने नियन्त्रणं हिंसा च स्थानं गृह्णीतः, तदा रावणस्य प्रतीकात्मकानि मुखानि पुनः जीवन्ति भवन्ति।

अस्य अर्थः नास्ति यत् समाजे सदाचारः समाप्तः अभवत्। अद्यापि ईमानदारीपूर्वकं कार्यं कुर्वन्तः जनाः, अन्यायस्य विरुद्धं तिष्ठन्तः नागरिकाः, आवश्यकताग्रस्तानां सहायतां कुर्वन्तः युवजनाः, स्वकर्तव्याणि निष्ठया निर्वहन्तः शिक्षकाः, चिकित्सकाः, कर्मचारिणश्च समाजं श्रेष्ठतरं कुर्वन्ति। आवश्यकता एतेषां मूल्यानां सुदृढीकरणस्य अस्ति। परिवारेषु बालकान् केवलं सफलतां प्राप्तुं न, अपितु उचितानुचितयोः भेदं ज्ञातुम् अपि शिक्षयितव्यम्। विद्यालयेषु नैतिकशिक्षां व्यवहारस्य सह सम्बद्धां कर्तव्यम्। सार्वजनिकजीवने उत्तरदायित्वं सुनिश्चितं कर्तव्यम् तथा अपराधसम्बद्धेषु प्रकरणेषु निष्पक्षान्वेषणस्य समयबद्धन्यायस्य च व्यवस्थां सुदृढां कर्तव्यम्।

महिलानां सुरक्षा, बालकानाम् अधिकाराः, भ्रष्टाचारस्य नियन्त्रणं, सामाजिकन्यायश्च केवलम् उत्सवेषु चर्चनीयाः विषयाः न सन्ति। एतेषां कृते निरन्तरप्रयासाः, संवेदनशीलता, ठोसकार्याणि च आवश्यकानि सन्ति। समाजेन एतादृशी मानसिकता विकसितव्या, यस्यां पीडितं दोषारोपणस्य स्थाने तस्य सहकारः क्रियते, अनुचितकार्यं कुर्वतः व्यक्तेः प्रभावस्य स्थाने तस्य कर्मणः मूल्याङ्कनं क्रियते, विधेः सम्मानश्च व्यक्तेः प्रतिष्ठां दृष्ट्वा न, अपितु न्यायस्य सिद्धान्तानाम् आधारेण क्रियते।

दशहरापर्व अस्मान् स्वाचरणस्य समीक्षां कर्तुम् अवसरं ददाति। किं वयं स्वाधिकारैः सह अन्येषाम् अधिकारानाम् अपि सम्मानं कुर्मः? किं वयं स्वलाभाय कस्यचित् दुर्बलस्य हानिं न कुर्मः? किं वयं अनुचितं दृश्यते सत्यपि मौनं धारयामः? किं च अस्माकं व्यवहारे ईमानदारी, करुणा, न्यायश्च पर्याप्तं स्थानं प्राप्नुवन्ति? एतेषां प्रश्नानाम् उत्तरमेव निर्धारयिष्यति यत् दशहरा अस्माकं कृते केवलम् एकः वार्षिकः उत्सवः अस्ति अथवा जीवनं श्रेष्ठतरं कर्तुं प्रेरणा।

रावणस्य प्रतिमा प्रतिवर्षं दग्धुं शक्यते, किन्तु दुष्टतायाः अन्तः तदैव भविष्यति, यदा तां पोषयन्ती मानसिकता परिवर्तिष्यते। सदाचारस्य विजयः केवलं धार्मिकश्रद्धायाः विषयः न, अपितु सामाजिकदायित्वम् अपि अस्ति। अस्माभिः स्वान्तर्गतः अहङ्कारः विनम्रतया, लोभः सन्तोषेण, घृणा संवेदनशीलतया, अन्यायश्च साहसेन न्यायपूर्णकार्येण च पराजेतव्यः।

अन्ततः प्रश्नः एष एव अस्ति— किं रावणस्य समूलं विनाशः अभवत्? उत्तरम् अस्माकम् आचरणे निहितम् अस्ति। यदि वयं अन्यायस्य विरुद्धं तिष्ठामः, ईमानदारीम् आचरामः, अन्येषां गरिमायाः सम्मानं च कुर्मः, तर्हि रावणस्य पराजयस्य सन्देशः अस्माकं जीवने जीवितः अस्ति। किन्तु यदि वयं प्रतिवर्षं प्रतिमाः दग्ध्वा स्वान्तर्गताः दुष्प्रवृत्तयः सुरक्षिताः स्थापयामः, तर्हि रावणदहनं केवलम् एकं दृश्यमात्रं भविष्यति। दशहरापर्वणः वास्तविकः विजयः तस्मिन् दिने भविष्यति, यदा ज्वलन्तीनां प्रतिमानां सह अस्माकम् अन्तःस्थाः दुष्प्रवृत्तयः अपि क्षीणाः भविष्यन्ति तथा समाजे सत्यस्य, न्यायस्य, मर्यादायाः, मानवतायाश्च प्रकाशः प्रसृतः भविष्यति।

(लेखिका, स्वतंत्रा टिप्पणीकारा ।)

-----------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani