शिमला, २३ अक्टोबरमासः (हि.स.)। हिमाचलप्रदेशस्य किन्नौरजनपदे पक्षि-वैविध्यसम्बद्धः महत्त्वपूर्णः अभिलेखः प्राप्तः। जनपदस्य कल्पाक्षेत्रे समुद्रतलात् प्रायः ३८०० मीटर-उन्नतौ पैसिफिक-गोल्डन-प्लोवर-पक्षी दृष्टः। किन्नौर-जनपदे अस्य पक्षिप्रजात्याः एषः प्रथमः अभिलेखितः विवरणः अस्ति। अक्टोबर-मासस्य ५ दिनाङ्के एकस्मिन् तृणाच्छादिते क्षेत्रे लघुजलधारायाः समीपे अयं पक्षी दृष्टः। पक्षिनिरीक्षणसमये महेश नेगी रोनसेरू, हिमांशु चौधरी इत्येताभ्यां सह पुणेनगरात् आगतैः त्रिभिः पक्षिप्रेमिभिः—चन्द्रकान्तभगवत्, सुधाकरकुलकर्णी, श्रीरामटकले इत्येतैः—अस्य पक्षिणः दर्शनं कृतम्।

विशिष्टैः शारीरिकलक्षणैः कृत: परिचय:

पक्षिणः परिचय: तस्य शारीरिकलक्षणानाम् आधारेण कृता। अयं किशोरावस्थायाम् स्थितः पक्षी आसीत्। अस्य पक्षाणां पश्चाद्भागे विद्यमानानि तृतीयस्तरस्य उड्डयनपक्षाणि पुच्छस्य अन्तिमभागपर्यन्तं प्राप्नुवन्ति स्म। अस्य पादौ तुलनया दीर्घौ दृश्येते स्म। अस्य शरीरस्य अधोभागः यूरोपीय-गोल्डन-प्लोवर-पक्षिणः तुलनया न्यूनं श्वेतवर्णीयः आसीत्। अस्य स्कन्धपक्षेषु हल्कवर्णीयानि वृत्ताकाराणि चिह्नानि तथा अल्पगभीराः कर्तिता: दृश्यन्ते स्म। यूरोपीय-गोल्डन-प्लोवर-पक्षिणः पक्षेषु सामान्यतः अधिकं स्पष्टाः, तीक्ष्णाः, दन्तसदृशाः च प्रतिरूपाः भवन्ति। एतेषां लक्षणानाम् आधारेण उभयोः प्रजात्योः भेदं ज्ञातुं साहाय्यं प्राप्तम्।

पौङ्गजलाशये लाहौल-स्पीतिक्षेत्रे च पूर्वमपि प्राप्ताः अभिलेखाः

उपलब्धसूचनानुसारं हिमाचलप्रदेशे पैसिफिक-गोल्डन-प्लोवर-पक्षिणः प्रथमाः अभिलेखाः पौङ्गजलाशयक्षेत्रात् प्राप्ताः आसन्। २०२६ तमस्य वर्षस्य मईमासे डॉ. अभिनव चौधरी इत्यनेन अस्य पक्षिणः नवीनतमः उल्लेखः कृतः आसीत्। एतदतिरिक्तं लाहौल-स्पीतेः पार-हिमालयीयक्षेत्रेषु अपि अस्य पक्षिणः दर्शनसम्बद्धाः अभिलेखाः उपलब्धाः सन्ति। कल्पाक्षेत्रे प्राप्तः नवीनः अभिलेखः किन्नौरजनपदे अस्य प्रजातिविशेषस्य उपस्थितेः तथ्यात्मकं प्रमाणम् अस्ति। अनेन राज्यस्य उच्चपर्वतीयक्षेत्रेषु पक्षिणां वितरणं तेषां च ऋतुं गतिं प्रति ज्ञानं वर्धते।

उच्चपर्वतीयक्षेत्रेषु लघुजलस्रोतांसि अपि प्रवासीपक्षिभ्यः महत्त्वपूर्णानि

अक्टोबरमासे पैसिफिक-गोल्डन-प्लोवर-पक्षिणः दर्शनम् अस्य दक्षिणदिशि प्रवासस्य अनुरूपम् अस्ति। प्रायः ३८०० मीटर-उन्नतौ स्थिते तृणाच्छादिते क्षेत्रे लघुजलधारायाः समीपे अस्य तटीयपक्षिणः दर्शनम् उच्चपर्वतीयक्षेत्रेषु विद्यमानानां लघुजलस्रोतसां महत्त्वं प्रकाशयति। प्रवासकाले एतादृशानि स्थानानि पक्षिणां कृते अस्थायिविश्रामस्थलानि भवन्ति। किन्नौरसदृशेषु पारहिमालयीयक्षेत्रेषु अद्यापि बहवः एतादृशाः प्रदेशाः सन्ति, येषु पक्षिणाम् उपस्थितेः ऋतुगतेश्च व्यवस्थितं वैज्ञानिकम् अध्ययनम् अवशिष्टम् अस्ति।

महेशनेगीरोनसेरू इत्यस्य प्रयासैः वन्यजीवदस्तावेजीकरणस्य प्रोत्साहनम्

किन्नौरस्य कल्पानिवासी प्रकृतिविद् महेश नेगी रोनसेरू दीर्घकालात् क्षेत्रस्य प्राकृतिकसम्पदः, वन्यजीवानां जैव-विविधतायाश्च तथ्यकरणकार्ये संलग्नः अस्ति। तस्य कथनम् अस्ति यत् जनपदे अद्यापि बहवः एतादृशाः प्रदेशाः सन्ति, येषाम् वैज्ञानिकरीत्या व्यवस्थितम् अध्ययनं क्रियमाणे पक्षिभिः अन्यैः वन्यजीवैश्च सम्बद्धाः नवीनाः अभिलेखाः प्राप्तुं शक्यन्ते। अनेन किन्नौरस्य जैवविविधतायाः विषये ज्ञानं वर्धिष्यते तथा प्रकृतिपर्यटनस्य संरक्षणप्रयासानां च प्रोत्साहनं भविष्यति। अस्मिन् पक्षिनिरीक्षणे सहयोगं प्रदत्तवद्भ्यां हिमांशु चौधरी तथा डॉ. अभिनव चौधरी इत्येताभ्यां सः कृतज्ञताम् अव्यक्तवान्।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan