Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
-योगेश कुमार सोनीवीथिविक्रयितखाद्यपदार्थानां नियमनाय नव्यव्यवस्थायाः आवश्यकता
देशे सर्वत्र वीथिविक्रयितखाद्यपदार्थानां प्रचलनं तीव्रगत्या वर्धमानम् अस्ति। महानगरेभ्यः लघुनगराणि नगरिकोपान्तप्रदेशांश्च यावत् मार्गपार्श्वेषु स्थापितेषु खाद्यविक्रयणयानकेषु, विक्रयस्थानकेषु लघुदुकानेषु च प्राप्यमाणं भोजनम् सामान्यजनानां दैनन्दिनजीवनस्य अभिन्नः भागः जातः। अल्पमूल्यम्, सुलभोपलब्धता, स्थानीयस्वादश्च अस्य लोकप्रियतायाः प्रमुखाणि कारणानि सन्ति। किन्तु एतेन सह भोजनस्य गुणस्तरः, स्वच्छता, खाद्यसुरक्षा च अत्यन्तमहत्त्वपूर्णाः विषयाः सन्ति।
वीथिविक्रयितखाद्यपदार्थानां विक्रयणेन लक्षशः लघुव्यवसायिनः स्वजीविकां निर्वहन्ति। अतः नियमनस्य उद्देशः तान् पीडयितुं वा तेषां जीविकोपार्जनस्य साधनानि अपहर्तुं वा न भवेत्। एतादृशानां व्यावहारिकनियमानाम् आवश्यकता अस्ति, येषां पालनात् व्यवसायः अपि निरन्तरं प्रचलति तथा जनाः सुरक्षितं स्वच्छं च भोजनं प्राप्नुवन्ति।
सर्वकारैः वीथिविक्रयितखाद्यपदार्थानां कृते व्यापकस्य आधुनिकस्य च नियामकतन्त्रस्य निर्माणविषये विचारः करणीयः। अस्मि दोन् स्वच्छजलस्य उपलब्धता, खाद्यसामग्रीणां सुरक्षितभण्डारणम्, पाकक्रियायाः भोजनवितरणस्य च स्वच्छता, अपशिष्टपदार्थानां समुचितनिस्तारणम्, हस्तप्रक्षालनस्य व्यवस्था, प्रयुक्तपात्राणां स्वच्छता च इत्यादयः मानकाः अनिवार्याः कर्तुं शक्यन्ते। खाद्यविक्रेतॄणां कृते सरलपञ्जीकरणस्य नियमितप्रशिक्षणस्य च व्यवस्था अपि भवेत्।
देशे वीथिविक्रयितखाद्यपदार्थानां व्यवसायः तीव्रगत्या वर्धते। मार्गपार्श्वेषु प्राप्यमाणं भोजनं सामान्यजनानां कृते सुलभमूल्येन उपलब्धः विकल्पः अस्ति। किन्तु तेन सह खाद्यसुरक्षायाः स्वच्छतायाश्च समस्या अपि निरन्तरं गम्भीरा भवति। प्रमुखः प्रश्नः अस्ति यत् एतेषु विक्रयस्थानेषु विक्रीयमाणानां खाद्यपदार्थानां गुणस्तरः तथा तेषु प्रयुज्यमानसामग्रीणां शुद्धता कथं सुनिश्चितं क्रियते।
मार्गपार्श्वेषु विक्रयस्थानानि स्थापयितुं अनुमतिप्रदानस्य अथवा आरक्षिणां निरीक्षणस्य नाम्ना अवैधधनवसूल्याः आरोपाः अपि विभिन्नस्थानेषु समये समये समुत्थापिताः सन्ति। यदि कुत्रचित् एतादृशी प्रवृत्तिः अस्ति, तर्हि तस्याः निष्पक्षान्वेषणं कृत्वा उत्तरदायित्वं निर्धारितव्यम्। शासकीयव्यवस्थायां भ्रष्टाचारस्य कारणेन खाद्यसुरक्षायाः उपेक्षा कदापि न भवेत्।
वीथिविक्रयितखाद्यपदार्थेषु प्रयुज्यमानस्य तैलस्य, मसालानां, दुग्धस्य, पनीरस्य, मांसस्य, जलस्य अन्येषां खाद्यसामग्रीणां च गुणस्तरस्य नियमितपरीक्षणम् अत्यावश्यकम् अस्ति। खाद्यसामग्री कुत्रतः क्रीता, कथं संरक्षिता, भोजननिर्माणे संलग्नाः जनाः निर्धारितस्वच्छतामानकानां पालनं कुर्वन्ति वा न इति अपि सुनिश्चितं करणीयम्।
कदाचित् दूषितभोजनस्य सेवनात् जनाः रोगग्रस्ताः भवन्ति इति समाचाराः प्राप्यन्ते। गम्भीरेषु प्रकरणेषु खाद्यविषाक्तता प्राणघातिनी अपि भवितुम् अर्हति। एतादृशेषु प्रकरणेषु केवलं विक्रेतारं दोषिणं निर्धार्य कार्यवाही करणं पर्याप्तं नास्ति। सम्बन्धितक्षेत्रे निरीक्षणस्य उत्तरदायित्वं कस्य विभागस्य आसीत्, नियमितपरीक्षणं वस्तुतः कृतम् आसीत् वा न इति विषयस्य अपि अन्वेषणं करणीयम्।
वीथिविक्रयितखाद्यपदार्थानां व्यवसायस्य सम्पूर्णतया निरोधनम् अस्याः समस्यायाः समाधानं नास्ति। अपितु अस्य कृते स्पष्टा व्यावहारिकनीतिः निर्मातव्या। प्रत्येकस्य विक्रयस्थानस्य पञ्जीकरणं भवेत्, खाद्यसुरक्षाविषये प्रशिक्षणं दीयेत, स्वच्छतायाः मानकानि निर्धारितानि भवेयुः, समये समये खाद्यसामग्रीणां नमूनानि गृहीत्वा प्रयोगशालासु परीक्षणं च कारयितव्यम्।
तदतिरिक्तं स्थानीयस्वशासनसंस्थानानां, खाद्यसुरक्षाविभागस्य, आरक्षिविभागस्य च उत्तरदायित्वानि स्पष्टतया निर्धारितानि भवेयुः। विधिव्यवस्थायाः रक्षणम् आरक्षिविभागस्य कार्यम् अस्ति, खाद्यपदार्थानां गुणस्तरस्य वैज्ञानिकपरीक्षणार्थं तु सक्षमाः खाद्यसुरक्षाधिकारिणः नियुक्ताः भवेयुः। अवैधधनवसूल्याः भ्रष्टाचारस्य वा शिकायतां प्राप्तौ स्वतन्त्रान्वेषणस्य कार्यवाहीकरणस्य च व्यवस्था अपि भवेत्।
सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णः विषयः अस्ति यत् कस्यचित् व्यक्तेः मृत्योः अनन्तरं कार्यवाहीकरणस्य स्थाने खाद्यसुरक्षायाः नियमितनिरीक्षणं पूर्वमेव सुनिश्चितं भवेत्। वीथिविक्रयितखाद्यपदार्थाः लक्षशः जनानां दैनन्दिनावश्यकतानां पूर्तये तथा रोजगारस्य साधनरूपेण च महत्त्वपूर्णाः सन्ति। अतः तेषां व्यवसायस्य सुव्यवस्थितत्वं, सुरक्षितत्वं, उत्तरदायित्वपूर्णत्वं च सुनिश्चितं कर्तुं सर्वकारस्य सम्बन्धितविभागानां च दायित्वम् अस्ति। प्रश्नः केवलम् एतावान् नास्ति यत् मार्गपार्श्वे भोजनं कः विक्रीणाति, अपितु वास्तविकः प्रश्नः अस्ति यत् लक्षशः जनैः सेव्यमानस्य भोजनस्य गुणस्तरस्य उत्तरदायित्वं कस्य अस्ति।
अद्य प्रमुखा समस्या अस्ति यत् विभिन्ननगरेषु वीथिविक्रयितखाद्यपदार्थानां व्यवसायस्य कृते नियमानां, निरीक्षणस्य, तेषां पालनस्य च व्यवस्था समाना नास्ति। स्थानीयस्वशासनसंस्थानां, खाद्यसुरक्षाविभागस्य अन्येषां सम्बन्धितसंस्थानां च मध्ये उत्तमसमन्वयस्य आवश्यकता अस्ति। लघुविक्रेतॄन् केवलं दण्डयितुं न प्रयतेत, अपितु प्रथमं तेभ्यः प्रशिक्षणं, आधारभूतसुविधाः, स्पष्टनिर्देशाश्च प्रदातव्याः।
वीथिविक्रयितखाद्यपदार्थानां व्यवसायं नगराणाम् अर्थव्यवस्थायाः सांस्कृतिकजीवनस्य च अभिन्नभागं मत्वा निर्धारितविक्रयक्षेत्राणि विकसितानि कर्तुं शक्यन्ते। एतेषु क्षेत्रेषु स्वच्छजलम्, अपशिष्टपात्राणि, जलनिकासव्यवस्था, स्वच्छतायाः समुचितप्रबन्धश्च उपलब्धाः भवेयुः। एतेन विक्रेतॄणां ग्राहकाणां च लाभः भविष्यति तथा मार्गेषु अव्यवस्था अपि न्यूनीकर्तुं शक्यते।
सर्वकारैः एतदपि सुनिश्चितं करणीयं यत् खाद्यसुरक्षायाः नाम्ना निर्मिताः नियमाः अतिजटिलाः न भवेयुः, येन लघुव्यवसायिनः तेषां पालनं कर्तुम् असमर्थाः भवन्ति। सङ्गणकीयपञ्जीकरणम्, सरलानुज्ञाप्रक्रिया, न्यूनव्यययुक्ताः प्रशिक्षणकार्यक्रमाश्च अस्मिन् दिशि सहायकाः भवितुम् अर्हन्ति।
वीथिविक्रयितखाद्यपदार्थानां विक्रयणस्य सम्पूर्णतया निषेधः समाधानं नास्ति। तस्य स्थाने अस्य व्यवसायस्य सुव्यवस्थितत्वं, सुरक्षितत्वं, स्वच्छत्वं च सुनिश्चितं करणम् अधिकं व्यावहारिकम् अस्ति। परिवर्तमानसमयेन सह वीथिविक्रयितखाद्यपदार्थानां संस्कृतिरपि परिवर्तते। अतः अस्य नियमनार्थं पुरातनानां परस्परं विखण्डितानां प्रावधानानां स्थाने स्पष्टायाः, व्यावहारिकायाः, उत्तरदायित्वपूर्णायाश्च व्यवस्थायाः नूतनदृष्ट्या विचारः करणीयः।
अन्ततः प्रश्नः केवलं मार्गपार्श्वेषु विक्रीयमाणस्य भोजनस्य नास्ति, अपितु कोटिशः जनानां स्वास्थ्यस्य लक्षशः लघुव्यवसायिनां जीविकायाश्च अस्ति। अतः वीथिविक्रयितखाद्यपदार्थानां नियमनं तादृशं भवेत्, येन स्वच्छतायाः, खाद्यसुरक्षायाः, उपभोक्तॄणाम् अधिकाराणां, विक्रेतॄणां जीविकायाश्च मध्ये समुचितः सन्तुलनः स्थापितः भवेत्।
(लेखकः, स्वतंत्रष्टिप्पणीकारः ।)
---------------
हिन्दुस्थान समाचार / Dheeraj Maithani