- लक्ष्मीनारायणः, त्रिग्रही, शुक्रादित्यः, गौरी, परिधियोगश्च इति पञ्चशुभयोगानां विशेषः संयोगः

- सायंकाले पूजनं, रात्रौ चन्द्रदर्शनानन्तरं व्रतस्य पारणम्

लखनऊ, २८ अक्टोबरमासः (हि.स.)। पत्युः दीर्घायुः, सुखमयं दाम्पत्यजीवनं, परिवारस्य च सुखसमृद्धिं कामयमानाः सुहागिन्यः महिलाः गुरुवासरे, २९ अक्टोबरदिनाङ्के, करकचतुर्थीव्रतं करिष्यन्ति। अस्मिन् वर्षे पर्वणि पञ्चशुभयोगानां संयोगः धार्मिकदृष्ट्या ज्योतिषशास्त्रीयदृष्ट्या च विशेषमहत्त्वपूर्णः मन्यते। ज्योतिषीयगणनानुसारं लक्ष्मी-नारायणयोगः, त्रिग्रहीयोगः, शुक्रा-दित्ययोगः, गौरीयोगः, परिधियोगश्च अस्य दिवसस्य महत्त्वं वर्धयिष्यन्ति। धार्मिक-मान्यतानुसारम् एतेषु शुभसंयोगेषु विधिपूर्वकं पूजनं कृत्वा चन्द्रमसे अर्घ्यं समर्पयित्वा दाम्पत्यजीवने प्रेम्णः, सौहार्दस्य, समृद्धेश्च कामना क्रियते।

पण्डितः ज्योतिषाचार्यः रामस्वरूपशर्मा बुधवासरे हिन्दुस्थानसमाचारसंस्थया सह सम्भाषणकाले अवदत् यत् करकचतुर्थीपर्व भारतीयसंस्कृतौ पति-पत्न्योः परस्परविश्वासस्य, समर्पणस्य, पारिवारिकैकतायाश्च प्रतीकम् अस्ति। अस्मिन् दिने महिलाः सूर्योदयात् पूर्वं सर्गीभोजनं गृहीत्वा निर्जलव्रतस्य सङ्कल्पं कुर्वन्ति। ततः दिनभरं पूजायाः सज्जतां कुर्वन्त्यः धार्मिकपरम्पराः अनुसरन्ति। सायंकाले भगवान् गणेशः, माता पार्वती, भगवान् शिवश्च आराध्यन्ते तथा करकमातुः पूजनं क्रियते। रात्रौ चन्द्रदर्शनं कृत्वा, अर्घ्यं समर्प्य, पत्युः हस्तात् जलं पीत्वा च व्रतस्य पालनं क्रियते।

पण्डितः रामकुमारमिश्रः अवदत् यत् अस्मिन् वर्षे करकचतुर्थीव्रतं अत्यन्तं शुभयोगे भवितुं गच्छति। अस्मिन् व्रते शिवपार्वतीपरिवारस्य पूजनं भवति। विशेषतः पार्वतीमातुः, या गौरी इत्यपि नाम्ना प्रसिद्धा, आराधना क्रियते। तया सह भगवान् शिवस्य पूजनमपि भवति। अस्मिन् वर्षे चन्द्रमसः वृषभराशौ स्थित-त्वात् उत्तमः संयोगः निर्मितः अस्ति। पञ्चाङ्गानुसारम् अस्मिन् दिने गौरीयोगः निर्मीयते। शुक्रस्य कन्याराशौ स्थितत्वात् शुक्रादित्ययोगस्यापि संयोगः जातः। शुक्रः प्रेम्णः कारकग्रहः मन्यते। तस्य शुभस्थित्या गौरीयोगस्य प्रभावेण च अस्मिन् वर्षे वृषभ, कन्या, वृश्चिक, मकर, कुम्भराशीनां जातकानां कृते करकचतुर्थी शुभफल-दायिनी लाभप्रदा च भविष्यति।

पञ्चयोगानां धार्मिकमहत्त्वम्

ज्योतिषाचार्यः पण्डितः रामस्वरूपशर्मा कथयति यत् पञ्चाङ्गे निर्मीयमाणाः शुभयोगाः परम्परया माङ्गलिककार्याणां धार्मिकानुष्ठानानां च कृते महत्त्वपूर्णाः मन्यन्ते। लक्ष्मीनारायणयोगः धनवैभवस्य सुखसमृद्धेश्च कामनया सम्बद्धः अस्ति। त्रिग्रहीयोगे त्रयाणां ग्रहाणां विशेषस्थितेः महत्त्वं भवति। शुक्रादित्ययोगः आकर्षणस्य, प्रतिष्ठायाः, सुखसुविधानां च कारकः मन्यते। गौरीयोगस्य सम्बन्धः पार्वतीपूजया दाम्पत्यसौभाग्यकामनया च अस्ति। परिधियोगः अपि अस्मिन् दिने ज्योतिषीयसंयोगेषु परिगण्यते।

सः अवदत् यत् करकचतुर्थीव्रतस्य मूलभावः केवलम् उपवासपर्यन्तं सीमितः नास्ति, अपितु सम्बन्धेषु परस्परसम्मानं, विश्वासं, उत्तरदायित्वं च दृढीकर्तुम् अवसरः अपि अस्ति। व्रतं कुर्वत्यः महिलाः स्वस्वास्थ्यस्य शारीरिकसामर्थ्यस्य च ध्यानं दत्त्वा धार्मिकपरम्पराः पालयेयुः।

सायंकाले पूजनं, रात्रौ चन्द्रदर्शनम्

पञ्चाङ्गानुसारं चतुर्थीतिथिः २९ अक्टोबरदिनाङ्के प्रातः ०१ वादनात् ०६ निमेषेभ्यः आरभ्य रात्रौ १० वादनात् ०९ निमेषपर्यन्तं भविष्यति। पूजनस्य शुभसमयः सायं ०५ वादनात् ३८ निमेषेभ्यः ०६ वादनात् ५० निमेषपर्यन्तं निर्दिष्टः अस्ति। चन्द्रोदयः रात्रौ प्रायः ०८ वादनात् १५ निमेषे सम्भावितः अस्ति। तथापि चन्द्रोदयस्य वास्तविकः समयः नगरस्य स्थानीयभौगोलिकस्थितेः च अनुसारं किञ्चित् भिन्नः भवितुम् अर्हति। अतः व्रतं कुर्वत्यः महिलाः स्वक्षेत्रस्य पञ्चाङ्गं स्थानीयसमयं वा अवश्यं पश्येयुः।

करकचतुर्थीपूजायां मृण्मयकरकस्य, दीपस्य, रोलीरक्तचूर्णस्य, अक्षतस्य, पुष्पाणां, मिष्टान्नस्य, पूजासामग्रीणां च विशेषं महत्त्वम् अस्ति। महिलाः करकचतुर्थीकथां शृण्वन्ति तथा चन्द्रमसे अर्घ्यं समर्प्य पत्युः दीर्घायुषः दाम्पत्यजीवनस्य मङ्गलस्य च कामनां कुर्वन्ति। अनेकस्थानेषु महिलाः सामूहिकरूपेण पूजनं कुर्वन्ति, येन पर्वणः सामाजिकं सांस्कृतिकं च स्वरूपं दृश्यते।

वस्त्रविन्यासे शृङ्गारे च परम्परायाः दर्शनम्

पर्वणः अवसरे महिलाः स्वस्वराशेः रुचेः च अनुसारं वस्त्राणि शृङ्गारसामग्रीं च चिन्वन्ति। मेषराशेः कृते प्रगाढरक्तवर्णः अथवा मैरूनवर्णः, वृषभराशेः कृते श्वेतवर्णः अथवा रजतवर्णः, मिथुनराशेः कृते हरितवर्णः, कर्कराशेः कृते श्वेतवर्णः अथवा क्रीमवर्णः, सिंहस्य कृते नारङ्गवर्णः अथवा सुवर्णवर्णः परम्परागतविचारेषु अन्तर्भवन्ति।

एवमेव कन्याराशेः कृते हरितवर्णः अथवा हल्कः वर्णः, तुलाराशेः कृते पाटलवर्णः, वृश्चिकराशेः कृते रक्तवर्णः, धनुराशेः कृते पीतवर्णः, मकरराशेः कृते प्रगाढनीलवर्णः, कुम्भराशेः कृते आकाशवर्णः, मीनराशेः कृते केसरवर्णः अथवा सामान्यपीतवर्णः शुभः मन्यते। तथापि वर्णानां चयनम् एतत् ज्योतिषीयमान्यतासु आधारितम् अस्ति; अयं अनिवार्यः नियमः नास्ति।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan