- डॉ. मयंक चतुर्वेदी

कस्यचित् देशस्य आर्थिकशक्तेः मूल्याङ्कनं केवलं तस्य सकलघरेलूउत्पादस्य वृद्धिदरं दृष्ट्वा न, अपितु तस्य देशस्य सफलाः उद्यमिनः स्वस्य भविष्यस्य आर्थिकमानचित्रं कथं निर्मान्ति इति दृष्ट्वा अपि कर्तुं शक्यते। एचएसबीसी इत्यस्य ‘ग्लोबल एंटरप्रेन्योरियल वेल्थ रिपोर्ट २०२६’ इति प्रतिवेदने प्रकाशिताः तथ्याः भारतस्य वर्तमानभविष्ययोः विषये चिन्तां जनयन्ति। प्रतिवेदनानुसारं सर्वेक्षणे सम्मिलितानां ७४ प्रतिशतं भारतीयउद्यमिनां विदेशे स्थानान्तरणस्य अथवा अतिरिक्तनिवासस्थानस्य स्थापनस्य योजना अस्ति। वैश्विकः औसतः ७० प्रतिशतं वर्तते। भारतीयउद्यमिनां मध्ये १४ प्रतिशतैः सिङ्गापुरः प्रथमविकल्परूपेण चयनितः, यदा फ्रान्स, ब्रिटेन, अमेरिका च प्रत्येकं ११ प्रतिशतैः चयनिताः सन्ति। निश्चयेन एषः सङ्ख्यात्मकः तथ्यांशः गम्भीरः अस्ति।

अत्र प्रश्नः पूंजीप्रवाहस्य निर्णायकदिशायाः अस्ति। यतः उद्यमी यत्र स्वस्य मुख्यालयं स्थापयति, तेनैव तस्य अनुसन्धानस्य, बौद्धिकसम्पदः, भाविसन्ततेः रोजगारस्य च दिशा निर्धारिता भवति, यत् कस्यापि देशस्य आर्थिकविकासस्य प्रमुखाधारः भवति। वस्तुतः एतत् वयं एवं ज्ञातुं शक्नुमः यत् यदि कस्यचित् भारतीयउद्यमिनः सिङ्गापुरे गृहम् अस्ति, तर्हि स्वाभाविकवैश्विकविस्तारसम्बद्धाः प्रमुखाः निर्णयाः तत्रैव क्रियेरन्। अपरपक्षे यदि तस्य गृहं भारतदेशे अस्ति, तर्हि अनुसन्धानस्य उत्पादनस्य च अधिकांशः केन्द्रभागः भारतदेशे एव भवेत्।

निःसन्देहं कस्यचित् उद्यमिनः वैश्विकः विस्तारः देशस्य आर्थिकशक्तेः कारणं भवति, किन्तु चिन्ता तदा वर्धते यदा विदेशे निवासस्थानस्य स्थापनया सह मुख्यालयम्, निवेशः, अनुसन्धानम्, बौद्धिकसम्पत्, उच्चकौशलयुक्ताः रोजगाराः च शनैः शनैः विदेशं गन्तुम् आरभन्ते। उद्यमी विदेशे अवसरान् अन्विष्यति चेत् सः स्वस्य स्वकीयकम्पन्यै च करव्यवस्थां, नीतिस्थैर्यम्, वित्तीयबाजारम्, प्रतिभाम्, आधारभूतसंरचनां, प्रौद्योगिकीयपरिवेशं च अनेकान् पक्षान् विचारयति। उद्यमी ज्ञातुमिच्छति यत् निवेशानन्तरं नियमाः कियत् स्थिराः भविष्यन्ति तथा अनुबन्धाः कियत् दृढतया कार्यान्विताः भविष्यन्ति, यतः व्यवसाये अनिश्चिततायाः आर्थिकमूल्यं अत्यधिकं भवति।

एचएसबीसीप्रतिवेदनस्य एकः पक्षः अत्यन्तं सकारात्मकः अपि अस्ति। तत्र ९७ प्रतिशतं भारतीयउद्यमिनः स्वस्य व्यक्तिगतसम्पत्तौ सुधारस्य अपेक्षां कुर्वन्ति तथा स्वस्य व्यावसायिकभविष्यं प्रति सकारात्मकाः सन्ति। एतेन स्पष्टं भवति यत् भारतस्य उद्यमितायाः विश्वासाधारः सुदृढः अस्ति। भारतीयउद्यमिनः अवसरान् पश्यन्ति, प्रौद्योगिकीयपरिवर्तनं अवगच्छन्ति, नवीनान् बाजारान् अन्वेषयन्ति च। ते स्वस्य पूंजीं वैश्विकरूपेण विविधीकुर्वन्ति अपि।

वस्तुतः अत्रैव भारतस्य कृते अवसरः अस्ति। यदि उद्यमी वैश्विकविस्तारम् इच्छति तर्हि भारतस्य दायित्वं भवति यत् सः तादृशं वातावरणं निर्मातु यत्र तस्य व्यवसायस्य सुदृढतमाः मूलानि देशे एव तिष्ठेयुः। विदेशः तस्य कृते बाजारः भवेत्, निवेशस्य अतिरिक्तकेन्द्रं भवेत् तथा वैश्विकजालस्य अङ्गं भवेत्, येन भारतं तस्य प्रमुखः आर्थिकाधारः एव तिष्ठेत्।

उक्तं एचएसबीसीप्रतिवेदनं दर्शयति यत् ९९ प्रतिशतं भारतीयउद्यमिनः कृत्रिमबुद्धिमत्तायाः कारणेन स्वस्य व्यावसायिकसञ्चालने परिवर्तनानि कृतवन्तः अथवा तादृशपरिवर्तनस्य योजना कुर्वन्ति। प्रायः ६५ प्रतिशतं उद्यमिनः पूर्वमेव स्वव्यवसायं कृत्रिमबुद्धिमत्तानुरूपं कर्तुं दिशि पदक्षेपान् स्वीकृतवन्तः। ५४ प्रतिशतं उद्यमिनः आगामीषु द्वादशमासेषु स्वव्यवसायस्य ११ तः ३० प्रतिशतपर्यन्तं भागं कृत्रिमबुद्धिमत्तासम्बद्धनिवेशस्य दिशि नेतुं योजनां कुर्वन्ति। यतः भारतीयउद्यमिनः प्रौद्योगिकीयपरिवर्तनं भविष्यस्य आर्थिकशक्तिरूपेण पश्यन्ति।

एतादृशे सति स्वाभाविकरूपेण कृत्रिमबुद्धिमत्ता उत्पादनस्य, वित्तस्य, स्वास्थ्यस्य, शिक्षायाः, सेवाक्षेत्रस्य, अनुसन्धानस्य, रोजगारस्य च संरचनां परिवर्तयति। अतः भारतस्य कृते आवश्यकं भवति यत् सः कस्यचित् अन्यस्य देशस्य उपरि निर्भरः न भूत्वा स्वयमेव कृत्रिमबुद्धिमत्तायाः अनुसन्धानस्य, प्रतिरूपविकासस्य, वैश्विकप्रौद्योगिकीयसमाधानानां च केन्द्रं भवेत्।

इदानीं भारतस्य पक्षे एतदपि अस्ति यत् भारतस्य सफलउद्यमिनां समीपे विशालः निजीनिधिः अस्ति। सुवर्णे, नगदे, अचलसम्पत्तिनिधौ, निजीसमतायां च भारतीयानां व्यापकनिवेशः दृश्यते। अधुना यदि सर्वकारः प्रेरणां ददाति तर्हि एषा पूंजी भारतस्य कृते महती आर्थिकशक्तिः भवितुं शक्नोति।

वयं सर्वे अपि जानिमः यत् सफलस्य उद्यमिनः पूंजी यदा नूतनस्य उद्योगस्य जन्म ददाति तदा तस्य प्रभावः व्यक्तिगतसम्पत्तेः सीमामतिक्रम्य सहस्रशः जनानां रोजगारपर्यन्तं, नूतनप्रौद्योगिकीपर्यन्तं, नूतनापूर्तिशृङ्खलापर्यन्तं च प्रसरति। अतः अद्य पूंजीम् आकर्षितुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति, किन्तु ततोऽपि अधिकं महत्त्वपूर्णं प्रतिभायाः बौद्धिकसम्पदश्च भारतदेशे विकासः अस्ति।

यदि भारतीयाः अभियन्तारः, वैज्ञानिकाः, प्रौद्योगिकीयविशेषज्ञाः च भारतदेशे शिक्षां प्राप्य वैश्विककम्पनीषु स्वप्रतिभां प्रयुञ्जते, विदेशे तस्य देशस्य कृते पेटेन्ट् इत्यादीनि बौद्धिकसम्पदाधिकाराणि प्राप्नुवन्ति, तर्हि भारतं तेषां क्षमतया सम्बद्धं आर्थिकलाभं सीमितरूपेण एव प्राप्स्यति। अपरपक्षे भारतस्य दीर्घकालीनशक्तिः तदा वर्धते यदा उच्चकौशलयुक्तप्रतिभायै देशे विश्वस्तरीयसंशोधनस्य, उद्योगस्य, उद्यमितायाः च अवसराः प्राप्यन्ते। अतः भारतस्य आवश्यकता तादृशस्य वातावरणस्य अस्ति, यस्मिन् कम्पनी भारतदेशात् उद्भवेत्, भारतीयप्रतिभा तां विकसितां कुर्यात् तथा तस्याः बाजारः सम्पूर्णं विश्वं भवेत्।

एकप्रकारेण दृष्ट्वा अद्य एषः ७४ प्रतिशतस्य तथ्यांशः गम्भीरसङ्केतरूपेण स्थितः अस्ति। भारतीयउद्यमी विश्वस्य अवसरान् पश्यति। सः स्वसम्पत्तेः विविधीकरणं करोति, नूतनप्रौद्योगिक्यां निवेशं करोति तथा वैश्विकबाजारेषु स्वसम्बन्धान् वर्धयति। वस्तुतः एतावत्पर्यन्तं सर्वं स्वाभाविकमेव अस्ति, किन्तु यदा सः पूर्णरूपेण विदेशे स्थानान्तरणस्य प्रयासं करोति तदा एतत् देशस्य कृते महत् संकटं भवति।

अतः अत्र वक्तव्यम् एतदेव यत् ७४ प्रतिशतस्य एषः तथ्यांशः भारतस्य समक्षम् एकं प्रश्नं स्थापयति। तस्य उत्तरं देशस्य केन्द्रसर्वकारेण राज्यसर्वकारैश्च स्वकीयाभिः आर्थिकनीतिभिः दातव्यम्, येन आगामीकाले प्रश्नः अयं भवेत् यत् विश्वस्य उद्यमिनः भारतं स्वस्य नूतनं वैश्विकाधारं किमर्थं कुर्वन्ति। अन्ततः भारतदेशे किं तादृशं विशिष्टम् अस्ति, येन प्रत्येकः लघुः वा बृहद् वा उद्यमी स्वदेशं परित्यज्य भारतस्य दिशि आकर्षितः भवति?

(लेखको, हिन्दुस्थान समाचारेण संबद्धः ।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani