डॉ. मयंक चतुर्वेदी

अद्यतनः प्रातःकालः किञ्चित् भिन्नः अस्ति। बिहारभूमौ गम्भीरा नीरवता व्याप्ता अस्ति तथा देशस्य तेषु लक्षशः गृहेषु, यत्र रात्रौ प्रकाशः प्रज्वलितः भवति स्म, अद्य विचित्रः शून्यभावः अनुभूयते। २०२६ तमस्य वर्षस्य अक्टोबरमासस्य ३० दिनाङ्के सः सूर्यः अस्तं गतः, यस्य प्रकाशेन असंख्याः दीपाः प्रज्वलिताः अभवन् अद्यापि च निरन्तरं प्रकाशन्ते। डॉ. रविन्द्रकिशोरसिंहः (आर.के. सिन्हा) पञ्चसप्ततिवर्षाणां वयसि पञ्चतत्त्वेषु विलीनः अभवत्। देहली नोएडा इत्यत्र स्थिते स्वनिवासे तेन अन्तिमः श्वासः गृहीतः। सः दीर्घकालात् अस्वस्थः आसीत्, किन्तु तस्य शरीरं श्रान्तम् अभवत्, न तु इच्छाशक्तिः स्वप्नानि च।

सः बिहारस्य वरिष्ठः भाजपानेता, पूर्वराज्यसभासदस्यः तथा विश्वविख्यातायाः सुरक्षासंस्थायाः सिक्योरिटी एण्ड इण्टेलिजेन्स सर्विस इत्यस्याः संस्थापकः आसीत्। तस्य निधनम् अर्थात् तस्य सम्पूर्णस्य स्वर्णिमाध्यायस्य समाप्तिः, यस्मिन् सङ्घर्षः तस्य धर्मः आसीत् तथा देशस्य अधस्तनस्तरे स्थितानां कोटिशः जनानां हस्तेषु जीविकायाः साधनं प्रदत्तम्। आर.के. सिन्हा इत्यस्य जीवनं पश्यामः चेत् मनसि अयं विचारः आगच्छति यत् तस्य सम्पूर्णं जीवनम् एकस्य देदीप्यमानसूर्यस्य इव आसीत्, यः स्वयं तप्त्वा सङ्घर्षरूपेण अग्निकुण्डे तप्त्वा अन्येषां जीवने आशायाः असंख्यान् दीपान् प्रज्वालयति स्म। अद्य यदा सः अस्ताचलं गतः, तदा अनुभूयते यथा कश्चित् महान् दीपः निर्वापितः।

पत्रकारितायाः गौरवम् : हिन्दुस्थानसमाचारस्य तत् कुशलं संवेदनशीलं च नेतृत्वम्

आर.के. सिन्हा इत्यस्य जीवनस्य सर्वाधिकं सुदृढः प्रेरणादायकश्च स्तम्भः पत्रकारिता आसीत्। सप्ततितमे दशके सामान्यवार्ताहररूपेण लेखनीं गृहीतवान् अयं व्यक्तिः अग्रे चलित्वा देशस्य प्राचीनतमायाः बहुभाषीयायाः समाचारसंस्थायाः हिन्दुस्थानसमाचारस्य अध्यक्षरूपेण तस्याः कार्यभारं स्वीकृतवान्। तेन अस्याः प्रतिष्ठितायाः राष्ट्रियसमाचारसंस्थायाः केवलं व्यावसायिकप्रगतिः एव न कृता, अपितु तां राष्ट्रहिताय राष्ट्रियचेतनायै च समर्पितां स्थापयितुं सङ्कल्पः अपि पालितः।

तस्य कृते पत्रकारिता केवलं वार्तालेखनं नासीत्, अपितु देशस्य नाडीं ज्ञातुं तस्याः च सम्यग्दिशि मार्गदर्शनं कर्तुम् आसीत्। यदा सः हिन्दुस्थानसमाचारस्य अध्यक्षः आसीत्, तदा तस्य वाण्यां विशिष्टं गौरवम् आसीत्। सः जानाति स्म यत् शब्दाः कियत् शक्तिशालिनः भवितुम् अर्हन्ति। तस्य लेखनी कदापि सिद्धान्तैः सह सहमतिं न कृतवती। अत एव देशस्य बौद्धिके सञ्चारमाध्यमक्षेत्रे च सः संरक्षकरूपेण दृश्यते स्म। अद्य यदा सः नास्ति, तदा अनुभूयते यत् पत्रकारितायाः तस्मिन् स्वर्णिमकाले अन्तिमासु काचित् कडी अपि भग्ना अभवत्।

एकस्य साधारणबालकस्य असाधारणयात्रा

रविन्द्रकिशोरसिंहस्य जन्म २२ सितम्बर् १९५१ तमे वर्षे बिहारस्य बक्सरजनपदस्य (भोजपुरजनपदस्य) बहियाराग्रामस्य अत्यन्तसाधारणे परिवारे अभवत्। बाल्यकालादेव तस्य नेत्रयोः किञ्चित् विशिष्टं कर्तुम् आकाङ्क्षा आसीत्। प्रारम्भिकशिक्षणानन्तरं तेन पटनास्थे अनुग्रहनारायणमहाविद्यालये राजनीतिविज्ञानविषये स्नातकशिक्षा प्राप्ता। प्रारम्भिकाः दिवसाः सरलाः न आसन्।

पारिवारिकस्य आर्थिकस्थितिः तत्कालीनबिहारस्य आर्थिकपरिस्थितयश्च युवजनान् सङ्घर्षस्य गभीरे गर्ते पातयितुं पर्याप्ताः आसन्। किन्तु आर.के. सिन्हा इत्यस्य नेत्रयोः स्थितानि स्वप्नानि केनापि प्रकारेण सीमितानि कर्तुं न शक्यन्ते स्म। सः जानाति स्म यत् यदि मार्गाः स्वयमेव न निर्मीयन्ते, तर्हि स्वेच्छाशक्तेः प्रहारैः तान् निर्मातव्यम्।

प्रारम्भिककाले तेन प्रशिक्षु-वार्ताहररूपेण कार्यारम्भः कृतः, यत्र तस्य मासिकं वेतनं केवलं २३० रूप्यकाणि आसीत्। अन्वेषणात्मकपत्रकाररूपेण सः अत्यल्पकाले एव स्वकीयां विशिष्टां परिचितिं निर्मितवान्। १९७१ तमे वर्षे भारतपाकिस्तानयोः युद्धकाले तेन खुलना कुश्तिया ईशुरदीक्षेत्रे एकमात्रयुद्धवार्ताहररूपेण साहसपूर्णं वार्ताङ्कनं कृतम्।

युद्धक्षेत्रं गत्वा गोलिकानां गर्जनं भारतीयसेनायाः पराक्रमं च स्वलेखन्या पृष्ठेषु अङ्कयितुं तस्य जीवनस्य एतादृशः अनुभवः आसीत्, येन तस्य भाग्यं पूर्णतया परिवर्तितम्। तस्मिन् समये तस्य अन्तः देशभक्तिः सैनिकानां प्रति च गाढः सम्मानः समुत्पन्नः आसीत्। सः प्रायः कथयति स्म यत् युद्धभूमेः प्रत्यागतानां सैनिकानां नेत्रेषु यत् दुःखं दृष्टवान्, तत् तं रात्रौ निद्रां कर्तुं न ददाति स्म।

एकः आकस्मिकः विचारः, येन देशस्य स्वरूपं परिवर्तितम्

पत्रकारितायाः काले एव आर.के. सिन्हा तेषां पूर्वसैनिकानां दुःखम् अत्यन्तसमीपेण दृष्टवान्, ये देशाय युद्धं कृत्वा प्रत्यागतवन्तः, किन्तु सेवाविरामानन्तरं वा आहताः भूत्वा समाजे आजीविकायै सर्वत्र भटकितुं बाध्याः आसन्। एतस्मिन्नेव काले बिहारभूमौ सम्पूर्णक्रान्तेः महानायकस्य लोकनायकस्य जयप्रकाशनारायणस्य (जेपी) आन्दोलनं गतिं प्राप्नोत्। आर.के. सिन्हा छात्रान्दोलनेन जेपी इत्यस्य विचारैश्च गभीरतया सम्बद्धः आसीत्। अस्य परिणामस्वरूपम् अन्ततः तेन पत्रकारितायाः वृत्तिरपि त्यक्तव्या अभवत्।

जेपी आन्दोलनस्य एव सः कालः आसीत्, यदा लोकनायकः जयप्रकाशनारायणः सिन्हा इत्यस्य अन्तर्निहितान् सामाजिकसरोकारान् अवगत्य तस्मै अमूल्यं परामर्शम् अददात्। जेपी उक्तवान् यत् देशाय आत्मोत्सर्गं कृतवद्भ्यः एतेभ्यः निवृत्तसैनिकेभ्यः अर्धसैनिकबलानां च सैनिकेभ्यः समाजे पुनः प्रतिष्ठापनाय तेषां कौशलस्य समुचितोपयोगाय च किञ्चित् कार्यं करणीयम्।

जेपी इत्यस्य एषः विचारः आर.के. सिन्हा इत्यस्य हृदये गभीरतया अवतरितः। तेन एतत् सुझावम् एकस्य अभियानस्य रूपेण स्वीकृतम्। प्रारम्भे तेन एतत् व्यापाररूपेण अथवा व्यावसायिकसंस्थारूपेण निर्मातुं न आरब्धम्, अपितु पूर्णतया सामाजिकसेवायाः सङ्कल्पेन एव अस्य आरम्भः कृतः। अद्य यदा वयं पश्चादवलोकनं कुर्मः, तदा अनुभूयते यत् जेपी इत्यस्य सः एकः परामर्शः कियत् दूरं गतः।

केवलं २५० रूप्यकेभ्यः १२,००० कोटिरूप्यकाणां वैश्विकसाम्राज्यस्य आधारशिला

१९७४ तमे वर्षे पटनानगरे एकस्मिन् लघुभाटककक्षे केवलं द्वयोः व्यक्त्योः दलस्य २५० रूप्यकाणां च अल्पपूञ्ज्या डॉ. आर.के. सिन्हा ‘सिक्योरिटी एण्ड इण्टेलिजेन्स सर्विसेज’ (एसआईएस) इत्यस्याः संस्थायाः स्थापनां कृतवान्। पटनानगरस्य पाटलिपुत्रकॉलोनीस्थस्य ९४ सङ्ख्यकस्य तस्य स्वकीयस्य गृहस्यैव अनेकवर्षाणि कार्यालयरूपेण उपयोगः अभवत्। अधस्तनयोः द्वयोः कक्षयोः कार्यालयः प्रचलति स्म तथा उपरि सः स्वपरिवारेण सह निवसति स्म। यदा कार्यालये जनानां सम्मर्दः वर्धते स्म, तदा तस्य गृहस्य प्राङ्गणमेव उपवेशनकक्षे परिणमति स्म। चिन्तयतु, कियती सरलता आसीत् तथा कियत् विशालं स्वप्नम् आसीत्।

तस्मिन् काले भारते ‘निजीसुरक्षा’ इति नाम्ना कापि सङ्गठिता औद्योगिकी व्यवस्था नासीत्। जनाः स्वसुरक्षायै केवलं सर्वकारीयपुलिसव्यवस्थायाः अथवा दण्डधारिणः रक्षकस्य उपरि निर्भराः आसन्। आर.के. सिन्हा इत्यनेन अस्य विसृङ्खलितस्य क्षेत्रस्य सङ्गठितं व्यावसायिकं च स्वरूपं निर्मातुं दायित्वं स्वीकृतम्। तेन १९८४ तमे वर्षे देशस्य प्रथमस्य निजी सुरक्षारक्षकप्रशिक्षणसंस्थानस्य स्थापना कृता, येन युवजनाः अनुशासिताः प्रौद्योगिकीदृष्ट्या च सक्षमाः कर्तुं शक्येरन्।

यस्याः संस्थायाः आरम्भः एकस्मात् लघुकक्षात् अभवत्, सा आगामिषु दशकेषु इतिहासं निर्मितवती। २००८ तमे वर्षे एसआईएस इत्यनया ऑस्ट्रेलियादेशस्य प्रसिद्धायाः सुरक्षासंस्थायाः ‘चब सिक्योरिटी’ इत्यस्याः ऐतिहासिकं अधिग्रहणं कृतम्। भारतीयया सुरक्षासंस्थया कृतम् एतत् प्रथमं बृहदन्तरराष्ट्रीयम् अधिग्रहणम् आसीत्, येन एसआईएस बहुराष्ट्रीयव्यावसायिकसंस्थारूपेण परिणता। अद्य एसआईएस संस्थायाः वार्षिकः व्यापारः १२,००० कोटिरूप्यकेभ्यः अधिकः अस्ति। भारतं, सिङ्गापुरं, न्यूजीलैण्ड् ऑस्ट्रेलिया च इत्येतेषु देशेषु विस्तृतशाखाभिः सह एषा संस्था अद्य एशिया प्रशान्तक्षेत्रे निजी सुरक्षाप्रबन्धनस्य प्रमुखा संस्था अस्ति। अस्याः माध्यमेन लक्षशः परिवाराणां गृहाणि प्रचलन्ति।

लक्षशः परिवाराणां जीवनाधारः : रोजगारस्य मसीहा

आर.के. सिन्हा इत्यस्य सर्वश्रेष्ठा उपलब्धिः तस्य बैंकखातस्य धनराशिः अथवा संस्थायाः व्यापारः न, अपितु सः रोजगारः अस्ति, यं तेन तस्मिन् प्रदेशे सृष्टः यत्र उद्योगानां नाममात्रमपि अस्तित्वं नासीत्। बिहारसदृशे राज्ये, यतः प्रतिवर्षं लक्षशः युवजनाः रोजगारस्य अन्वेषणाय पलायन्ते, आर.के. सिन्हा स्वकीयाभिः नीतिभिः युवभ्यः स्वराज्ये देशस्य विभिन्नेषु भागेषु च सम्मानपूर्णाम् आजीविकां प्रदत्तवान्।

अद्य एसआईएस समूहे प्रायः २ लक्ष ८० सहस्राधिकाः स्थायिकर्मचारिणः कार्यरताः सन्ति। यदि एकस्य कर्मचारीणः परिवारे चत्वारः सदस्याः सन्तीति मन्यामहे, तर्हि आर.के. सिन्हा प्रत्यक्षतया परोक्षतया च दश लक्षाधिकानां जनानां जीवने सुखसमृद्धेः प्रकाशं प्रसारितवान्। अत एव बिहारप्रदेशे सः ‘रोजगारस्य मसीहा’ इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। सः प्रायः स्वसाक्षात्कारेषु कथयति स्म, “यदा अहं कस्यचित् युवजनस्य हस्ते एसआईएस संस्थायाः गणवेशं तस्य मुखे च आत्मसम्मानं पश्यामि, तदा मे अनुभूयते यत् मम जीवनं सफलम् अभवत्।” अद्य यदा सः नास्ति, तदा अनुभूयते यथा तेषां लक्षशः परिवाराणां कश्चित् स्वकीयः जनः दिवङ्गतः।

राजनीतेः चाणक्यः भाजपादलस्य च आधारस्तम्भः

व्यावसायिकक्षेत्रे उच्चतमानि शिखराणि प्राप्तुं सह डॉ. आर.के. सिन्हा इत्यस्य राजनीतिकयात्रा अपि अत्यन्तं प्रेरणादायिनी आसीत्। सः राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य (आरएसएस) विचारैः ओतप्रोतः आसीत् तथा जनसङ्घस्य कालादेव सक्रियः आसीत्। १९६६ तमे वर्षे पण्डितदीनदयाल उपाध्यायः स्वयमेव तस्मै जनसङ्घस्य सदस्यतां प्रदत्तवान्। अनन्तरं सः भारतीयजनतापार्टी (भाजपा) इत्यस्य संस्थापकसदस्येषु अन्यतमः अभवत्।

बिहारे भाजपादलं सुदृढं कर्तुं सत्तायाः सर्वोच्चशिखरं च प्रापयितुं ये वैचारिकरणनीतिकाराः योगदानं दत्तवन्तः, तेषु सिन्हा इत्यस्य नाम प्रमुखतया गण्यते। आपात्कालस्य (१९७५-७७) काले तेन निरङ्कुशतायाः विरुद्धं स्पष्टतया स्वरः उत्थापितः तथा जेपी आन्दोलनस्य अनुभवानाम् आधारेण ‘जनआन्दोलनम्’ इति प्रामाणिकग्रन्थः अपि लिखितः। तस्य सङ्गठनक्षमतां देशस्य प्रति समर्पणं च दृष्ट्वा भाजपादलेन २०१४ तमवर्षात् २०२० तमवर्षपर्यन्तं राज्यसभायाः सदस्यः नियुक्तः।

संसदि स्थित्वा तेन देशस्य आन्तरिकसुरक्षायाः, रक्षाविषयाणां युवजनानां कौशलविकासस्य च विषये अनेकाः महत्त्वपूर्णाः नीतिगतपरामर्शाः प्रदत्ताः। सः प्रधानमन्त्रिणः सुरक्षा परामर्शदातुः तथा केन्द्रियमानवसंसाधनविकासमन्त्रिणः परामर्शदातुः रूपेण अपि सेवां प्रदत्तवान्। राजनीतिक्षेत्रे स्थित्वा अपि तेन कदापि शुचितायाः सिद्धान्तानां च सह सम्झौता न कृता। अत एव विरोधिदलानां नेतारः अपि तस्य समानरूपेण सम्मानं कुर्वन्ति स्म। सः राजनीतिं केवलं सत्तायाः साधनं न, अपितु सेवायाः माध्यमम् अमन्यत।

शिक्षायाः, परोपकारस्य संस्कृतेश्च संरक्षकः

आर.के. सिन्हा इत्यस्य मूलव्यक्तित्वविषये वक्तव्यं चेत्, सः गहनसामाजिकचेतनायुक्तः संवेदनशीलः मनुष्यः आसीत्। तस्य विश्वासः आसीत् यत् समाजेन तस्मै यत् किमपि प्रदत्तम्, तत् प्रत्यर्पणं तस्य परमं कर्तव्यम् अस्ति। एतमेव उद्देश्यम् आधारीकृत्य तेन २००१ तमे वर्षे देहरादूने ‘द इण्डियन पब्लिक स्कूल’ (टीआईपीएस) इत्यस्य स्थापना कृता, यत् अद्य देशस्य श्रेष्ठेषु आवासीयविद्यालयेषु गण्यते।

एतदतिरिक्तं तेन ‘अवसर ट्रस्ट’ इत्यस्य माध्यमेन निर्धनवञ्चितपृष्ठभूमेः आगतेभ्यः प्रतिभाशालिभ्यः विद्यार्थिभ्यः निःशुल्कशिक्षायाः प्रशिक्षणस्य च सुविधाः प्रदत्ताः, येन ते सिविलसेवायाः अन्यासां च प्रतियोगितापरीक्षाणां सफलतां प्राप्तुं शक्नुयुः। स्वास्थ्यक्षेत्रे तेन ग्रामीणक्षेत्रेषु अनेकानि चिकित्सालयानि औषधालयानि च उद्घाटितानि। जैविककृषेः पर्यावरणसंरक्षणस्य च प्रोत्साहनार्थं तेन ‘आद्या ऑर्गेनिक्स’ इत्यस्य आरम्भः कृतः, या कृषकाणाम् आयवर्धने महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति स्म। तस्य एतासां सामाजिकशैक्षणिकपत्रकारितासेवाणां कृते २०२३ तमे वर्षे महात्मागान्धीकेन्द्रीयविश्वविद्यालयेन तस्मै मानदडॉक्टरेट् उपाधिः अपि प्रदत्ता आसीत्। तस्य विश्वासः आसीत् यत् शिक्षा अवसराश्च एव वास्तविकं परिवर्तनम् आनेतुं शक्नुवन्ति।

एकस्य युगस्य समाप्तिः : प्रकाशः कदापि धूमिलः न भविष्यति

अद्य २०२६ तमस्य वर्षस्य अक्टोबरमासस्य ३० दिनाङ्कस्य सा प्रातः बिहारस्य देशस्य च औद्योगिकराजनैतिकेतिहासे शोकपूर्णदिनरूपेण अङ्किता अभवत्, यदा अयं कर्मयोगी पञ्चतत्त्वेषु विलीनः अभवत्। तस्य निधनं प्रति देशस्य शीर्षराजनेतारः, उद्योगपतयः सामाजिककार्यकर्तारश्च गहनं शोकं व्यक्तवन्तः। किन्तु वास्तविकं दुःखं तेषां लक्षशः परिवाराणाम् अस्ति, येषां जीवनं अद्यापि तेन प्रदत्तेन प्रकाशेन प्रचलति।

आर.के. सिन्हा इत्यस्य जीवनम् अस्य विषयस्य जीवन्तं प्रमाणम् अस्ति यत् यदि भवतः सङ्कल्पाः दृढाः सन्ति, तर्हि २५० रूप्यकाणाम् अल्पराशिना अपि वैश्विकसाम्राज्यस्य स्थापना कर्तुं शक्यते। तेन निजीसुरक्षोद्योगाय यां गरिमां, परिचितिं रोजगारपरकं च स्वरूपं प्रदत्तम्, तत् सदैव जीवितं स्थास्यति। सः वास्तवमेव एतादृशः सूर्यः आसीत्, यः स्वयम् अस्ताचलं गतः, परन्तु तेन प्रज्वलिताः लक्षशः दीपाः (एसआईएस संस्थायाः सुरक्षाकर्मिणः, देशस्य शिक्षितयुवजनाः परोपकारेण लाभान्विताः परिवाराश्च) अस्य समाजस्य युगानुयुगं स्वप्रकाशेन आलोकनं करिष्यन्ति।

अद्य यदा वयं तं स्मरामः, तदा अस्माकं नेत्राणि अश्रुपूर्णानि भवन्ति, किन्तु सहैव गर्वः अपि अनुभूयते यत् अस्यां धरायां सः एतादृशः व्यक्तिरूपेण आगतः, येन स्वसङ्घर्षेण लक्षशः जनानां भाग्यं परिवर्तितम्। श्रद्धेयः डॉ. रविन्द्रकिशोरसिन्हा इत्यस्मै तस्य अस्याः महानायाः गौरवमय्याः जीवनयात्रायाः कृते देशः सदैव नमनं करिष्यति। भवतः प्रकाशः कदापि धूमिलः न भविष्यति। सादरं नमनम्…।

(लेखको, हिन्दुस्थान समाचारेण संबद्धः ।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani