- डॉ. प्रियंका सौरभः

भारतीयसंस्कृतौ मातापितरौ देवतुल्यौ मन्येते। अस्माकं संस्कारेषु मातुः चरणयोः ममता, त्यागः करुणा च समग्रं संसारं दृश्यते, पितुः जीवने तु परिश्रमः उत्तरदायित्वं सुरक्षा च दृश्येते। मातापितरौ स्वसन्तानानां भविष्याय स्वेच्छाः पृष्ठतः स्थापयतः। स्वकीयाः आवश्यकताः न्यूनीकृत्य सन्तानानां आवश्यकताः पूरयतः। तयोः प्रसन्नता सन्तानानां हास्ये वर्तते, तयोः जीवनं च परिवारस्य संवर्धने व्यतीतं भवति। किन्तु विडम्बना एषा यत् यस्मिन् वयसि ताभ्यां सर्वाधिकं प्रेम सम्मानं साहाय्यं च अपेक्षितं भवति, तस्मिन्नेव समये बहवः वृद्धाः स्वकीयेष्वेव गृहेषु उपेक्षायाः शिकाराः भवन्ति।

अस्माकं समाजे श्राद्धस्य तर्पणस्य पितृपक्षस्य च काले पूर्वजानां स्मरणस्य परम्परा अस्ति। जनाः श्रद्धापूर्वकं भोजनं कारयन्ति, दानं ददति, धार्मिककर्मकाण्डानि च अनुतिष्ठन्ति। एषा परम्परा अस्माकं सांस्कृतिकस्मृतेः पूर्वजेषु कृतज्ञतायाश्च प्रतीकः अस्ति। किन्तु एकः प्रश्नः अस्माभिः स्वान्तःकरणे अवश्यं पृष्टव्यः यत् किं सा श्रद्धा केवलं मृत्योः अनन्तरं क्रियमाणेषु कर्मकाण्डेष्वेव सीमिता अस्ति? यदि मातापितरौ जीवितौ स्तः, ताभ्यां द्वयोः समययोः भोजनं, सम्मानपूर्णाः द्वौ शब्दौ आत्मीयतां च दातुं वयं पृष्ठतः गच्छामः, तर्हि मृत्योः अनन्तरं क्रियमाणः भव्यभोजः अस्माकं असंवेदनशीलतां कथं वा आच्छादयितुं शक्नोति?

अद्य परिवारेषु आर्थिकसमृद्धिः वर्धिता, किन्तु अनेकेषु स्थलेषु भावनात्मकसमृद्धिः न्यूनीभवतीव दृश्यते। आधुनिकजीवनस्य धावने, सेवायां, व्यवसाये, व्यक्तिगतमहत्त्वाकाङ्क्षासु च माता पितृभ्यां समयं दातुं कठिनमिति मन्यते। बहवः वृद्धाः गृहे निवसन्तोऽपि एकाकित्वम् अनुभवन्ति। ये पितरः स्वेदं त्यक्त्वा गृहं निर्मितवन्तः, स एव पिता वृद्धावस्थायां पुत्रस्य व्यस्तजीवने बाधकरूपेण मन्यते। याः मातरः स्वकीयां क्षुधां निगृह्य सन्तानान् भोजितवत्यः, सा एव माता कदाचित् स्वकीय एव गृहे उपेक्षिता भवति।

सर्वाधिकं पीडाजनकं तदा भवति यदा जीवितेभ्यः मातापितृभ्यः कटुवचनानि श्राव्यन्ते, तयोः आवश्यकताः भाररूपेण मन्यन्ते, तयोः भावनानां च महत्त्वं न दीयते। मृत्योः अनन्तरं तयोः चित्रे पुष्पमालां समर्पयितुं दीर्घा पङ्क्तिः भवति। जीवितयोः ताभ्यां सह सम्भाषणाय समयः नासीत्, किन्तु मृत्योः अनन्तरं तयोः कृते भव्याः आयोजनाः क्रियन्ते। एषः विरोधाभासः केवलं पारिवारिकसमस्या नास्ति, अपितु अस्माकं सामाजिकसंवेदनशीलतायाः विषयेऽपि गम्भीरं प्रश्नचिह्नम् अस्ति।

पितुः जीवनं प्रायः परिवाराय सङ्घर्षस्य कथा भवति। सीमितसाधनेषु सः सन्तानानां शिक्षायाः, विवाहस्य, गृहस्य भविष्यस्य च चिन्तां कृतवान्। स्वकीयानि स्वप्नानि स्थगयित्वा सन्तानानां स्वप्नानि पूर्णानि कृतवान्। मातापि स्वजीवनस्य महदंशं परिवारस्य आवश्यकतासु समर्पितवती। व्याधौ रात्रौ रात्रौ जागरणम्, सन्तानस्य लघुहर्षे अपि प्रफुल्लता, कठिनसमये च कवचमिव स्थितिः इति मातापितृप्रेम्णः आर्थिकमूल्यं कर्तुं न शक्यते। अतः वृद्धावस्थायां तयोः महान् अधिकारः सम्पत्तिः न, अपितु सम्मानः आत्मीयता च अस्ति।

वृद्धाश्रमाणां वर्धमाना आवश्यकता अपि अस्मान् चिन्तयितुं बाधते। प्रत्येकः वृद्धाश्रमः दुष्टव्यवस्थायाः प्रतीकः न भवति। कदाचित् परिस्थितयः एवं भवन्ति यत् वृद्धानां विशेषपरिचर्यायाः आवश्यकता भवति। किन्तु यदा वृद्धाश्रमः केवलम् एतदर्थं चयनितः भवति यत् स्वकीयेष्वेव सन्तानेषु मातापितृभ्यः समयः धैर्यं वा सम्मानः नास्ति, तदा समस्या गम्भीरा भवति। यत् गृहं मातापितृभ्यां स्वकीयेन रक्तस्वेदेन स्थापितम्, तस्मादेव गृहात् तयोः भावनात्मकविस्थापनम् अस्माकं पारिवारिकमूल्यानां परीक्षा अस्ति।

श्राद्धस्य वास्तविकः अर्थः केवलम् अन्ने दाने वा निहितः नास्ति, अपितु श्रद्धायाम् अस्ति। श्रद्धा केवलं मृतानां कृते न, अपितु जीवितमातापितृभ्यामपि भवितव्या। काकाय भोजनं दातुम्, ब्राह्मणाय दानं दातुं धार्मिकानुष्ठानानि च कर्तुं स्वकीयमहत्त्वं भवितुमर्हति, किन्तु यदि गृहे उपविष्टा माता क्षुधिता अस्ति, पिता औषधार्थं कस्यचित् प्रतीक्षां करोति, सन्तानानि च ताभ्यां सह सम्भाषणमपि कर्तुं न इच्छन्ति, तर्हि अस्माभिः स्वधर्मस्य कर्मणश्च अर्थस्य पुनर्विचारः करणीयः।

मातापितृसेवा कश्चित् उपकारः नास्ति। एषा तं ऋणं पूर्णतया प्रतिदातुं प्रयत्नोऽपि नास्ति, यत् कस्यापि सन्तानस्य कृते पूर्णतया परिशोधयितुं न शक्यते। एषः केवलं कर्तव्यः अस्ति, मानवीयकर्तव्यं पारिवारिककर्तव्यं नैतिककर्तव्यं च। ताभ्यां सह किञ्चित् समयं उपविश्य तयोः वार्ताः श्रोतुं, तयोः औषधानां विषये ध्यानं दातुं, ताभ्यां सम्मानं दातुं, तयोः रुचिं अरुचिं च अवगन्तुं, तयोः एकाकित्वं विभाजितुं च इमे लघवः कार्याः ताभ्यां कृते महान् आनन्दः भवितुमर्हन्ति।

अस्माभिः स्वसन्तानेभ्यः अपि एते संस्काराः दातव्याः। ते तत् एव शिक्षिष्यन्ति यत् अस्मान् कुर्वतः पश्यन्ति। यदि बालकाः स्वपितामहानां पितामहीनां मातामहानां मातामहीनां च सम्मानं पश्यन्ति, तर्हि तेषां मनसि अपि वृद्धेषु संवेदना विकसितुं शक्नोति। परिवारः केवलम् एकस्याः छदायाः अधः निवासस्य नाम नास्ति; परिवारः सः भावः अस्ति यत्र दुर्बलायमानाय व्यक्तये सर्वप्रथमं साहाय्यं प्राप्यते।

मृत्योः अनन्तरं पुष्पाणि समर्पयितुं सरलम्, किन्तु जीविते कस्यचित् अश्रूणि प्रमार्ष्टुं कठिनम्। चित्रे मालां स्थापयितुं सरलम्, किन्तु प्रतिदिनं कतिपयान् क्षणान् उपविश्य मातापितृणां वार्ताः श्रोतुं वास्तविकः परीक्षणसमयः अस्ति। भोजस्य आयोजनात् महत्तरं पुण्यं तत् अस्ति यत् जीवितमातापितृभ्यां सम्मानपूर्वकं भोजनं प्रदीयेत। तीर्थेषु भगवन्तं अन्वेष्टुम् पूर्वं गृहे विद्यमानौ तौ मुखौ ज्ञातुं आवश्यकं याभ्यां अस्माकं जीवनाय अर्थः प्रदत्तः।

अतः श्राद्धं पितृपक्षश्च अस्मान् केवलं दिवंगतपूर्वजानां स्मरणं न कारयेताम्, अपितु जीवितमातापितृणां प्रति अस्माकं दायित्वस्यापि बोधं कारयेताम्। पिण्डदानात् पूर्वं प्रेमदानं भवेत्, कर्मकाण्डात् पूर्वं करुणा भवेत्, श्रद्धातः पूर्वं सेवा भवेत्, यतः मातापितृणां चरणयोः केवलं तीर्थं नास्ति, अपितु अस्माकं स्वकीयमूलानां संसारः अपि वर्तते।

जीविते ताभ्यां सम्मानं दत्तं चेत् एतदेव महान् श्राद्धम्। जीविते तयोः नेत्रयोः आनन्दं जनितं चेत् एतदेव महान् तर्पणम्। जीविते तयोः एकाकित्वं विभक्तं चेत् एतस्मात् महत्तरः धर्मः नास्ति।

मातापितरौ मृत्योः अनन्तरं स्मर्तुं अपेक्षया जीवितयोः एव ताभ्यां अनुभावयितुं श्रेयस्करं यत् ते अस्माकं कृते कियतः अमूल्यौ स्तः।

(लेखिका, स्वतंत्रटिप्पणीकारा ।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani