हरिद्वारम्, ५ अक्टोबरमासः (हि.स.)। पितृपक्षस्य षोडशसु दिवसेषु धर्मनगरी हरिद्वारस्य वातावरणं श्रद्धया, आस्थया धार्मिकानुष्ठानैश्च परिपूर्णम् अस्ति। भाद्रपदपूर्णिमायाः आरभ्य सर्वपितृ-अमावस्यापर्यन्तं प्रचलितः अयं पक्षः पूर्वजानां स्मरणस्य तान् प्रति कृतज्ञतां व्यक्तुं च पर्वरूपेण मन्यते। एतेषु दिवसेषु देशस्य विभिन्नेभ्यः भागेभ्यः श्रद्धालवः गङ्गातटं प्राप्य दिवङ्गतपरिजनानाम् आत्मनः शान्त्यर्थं तर्पणं, पिण्डदानं श्राद्धं च कुर्वन्ति।

हरकीपैडी, कुशावर्तघाटः, सतीघाटः नारायणीशिला च इत्येतेषु स्थलेषु प्रातःकालादेव श्रद्धालूनां समागमः दृश्यते। मन्त्रघोषस्य मध्ये पितृकर्मणः अनन्तरं एकं दृश्यं विशेषतया दृश्यते—तत् अस्ति गोभ्यः रोटिकां भोजयितुं काकानां च कृते गृहच्छदिषु घाटतटेषु च अन्नं जलं च स्थापयितुम्। पितृणां निमित्तं निष्कासितस्य भोजनस्य प्रथमः भागः एतेभ्यः जीवभ्यः समर्प्यते।

का अस्ति पञ्चबलिपरम्परा?

सनातनपरम्परायां श्राद्धकर्मणि भोजनस्य सिद्धेः अनन्तरं तस्य एकः भागः पितॄणां नाम्ना पृथक् स्थाप्यते। एषा एव पञ्चबलिः इति कथ्यते। नारायणीशिलामन्दिरस्य मुख्यपुरोहितः पण्डितः मनोजत्रिपाठी कथयति यत् पञ्चबलौ पञ्चभ्यः भोजनं निष्कास्यते—गोभ्यः, काकेभ्यः, श्वभ्यः, पिपीलिकाभ्यः देवेभ्यश्च। तदनन्तरं ब्राह्मणभोजनस्य दानपुण्यस्य च परम्परा पूर्णीक्रियते।

तस्य मतानुसारं सनातनपरम्परायां गौः पूजनीया मन्यते। मान्यता अस्ति यत् गवे भोजनं दानेन पितॄणां शान्तिः भवति सद्गतेः च कामना पूर्यते। अत एव श्राद्धकर्मणः समापनानन्तरं बहवः परिवाराः सर्वप्रथमं गवे रोटिकां भोजयन्ति। गौः करुणायाः सेवायाः पालनपोषणस्य च प्रतीकरूपेण अपि मन्यते।

काकः पितॄणां स्मरणस्य प्रतीकः

पितृपक्षे काकस्यापि विशेषं महत्त्वम् अस्ति। धार्मिकमान्यतानुसारं काकः पितॄणां प्रतीकरूपेण मन्यते। विश्वासः अस्ति यत् काकः पृथिव्याः आकाशस्य च मध्ये विचरणं कुर्वन् पक्षी अस्ति तथा तस्मै समर्पितम् अन्नं पितॄन् प्रति प्राप्यमाणस्य भोजनस्य प्रतीकात्मकं माध्यमं भवति। अतः अद्यापि बहुषु परिवारेषु भोजनात् पूर्वं काकाय भोजनं निष्कास्य तस्य आगमनस्य प्रतीक्षा क्रियते।

हरिद्वारे सम्प्रति घाटानां समीपे गृहच्छदिषु च काकेभ्यः रोटिकां अन्नं च स्थापयतः दृश्यं सामान्यतया दृश्यते। श्रद्धालवः एतत् शुभं मन्यन्ते।

धार्मिकास्थायाः परं गोः काकस्य च भूमिका

गोः महत्त्वं केवलं धार्मिकं नास्ति, अपि तु ग्राम्यजीवने कृषिव्यवस्थायां च तस्याः महत्त्वपूर्णा भूमिका वर्तते। दुग्धं, दधि, घृतं, नवनीतम्, तक्रम्, आमीक्ष्यम् इत्यादीनां खाद्यपदार्थानां प्राप्तिः तथा गोमयेन जैविकखाद्यस्य इन्धनस्य च निर्माणपरम्परा दीर्घकालात् प्रचलिता अस्ति। पञ्चगव्यस्य—दुग्धस्य, दध्नः, घृतस्य, गोमूत्रस्य गोमयस्य च—धार्मिकेषु अनुष्ठानेष्वपि विशेषं महत्त्वम् अस्ति।

तथैव काकाः पर्यावरणीयदृष्ट्यापि महत्त्वपूर्णाः सन्ति। मृतजीवानां जैविका-वशेषाणां च भक्षणात् ते प्राकृतिक-स्वच्छताव्यवस्थायाः भागरूपेण कार्यं कुर्वन्ति। पितृपक्षे तेभ्यः भोजनं दातुं प्रचलिता परम्परा जनान् पक्षिषु प्रति संवेदनशीलान् अपि करोति।

दानपुण्येन सह सेवायाः सन्देशः

पितृपक्षस्य गतिविधयः केवलं गोभ्यः काकेभ्यश्च भोजनदानपर्यन्तं सीमिताः न सन्ति। गङ्गातटे ब्राह्मणेभ्यः भोजन-दानस्य, वस्त्राणाम् अन्नस्य च दानस्य तथा आवश्यकताग्रस्तानां साहाय्यस्य परम्परा अपि प्रचलिता अस्ति। बहुसंख्यकाः श्रद्धालवः स्वपूर्वजानां नाम्ना दानं कुर्वन्ति।

समग्रतः पितृपक्षः केवलं कर्मकाण्डं न, अपि तु स्मरणस्य, श्रद्धायाः सेवायाश्च अवसरः अस्ति। गोः, काकस्य, श्वानस्य पिपीलिकानां च कृते भोजनं निष्कास्य दातुं प्रचलिता परम्परा एतं सन्देशं ददाति यत् मनुष्यः स्वपूर्वजै: सह स्वपरितः स्थितेषु जीवेषु प्रकृतौ च अपि संवेदनशीलः भवेत्। यदा नगरेषु प्राकृतिकस्थानानि न्यूनानि भवन्ति, तदा एषा परम्परा करुणायाः प्रकृत्या सह सन्तुलनस्य च जीवन्तम् उदाहरणं भवति।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan