-विवेक शुक्ला

भारतस्य चिकित्साशिक्षायाः भविष्यं कियत् विश्वस्तरीयम्?

भारतस्य चिकित्साशिक्षायाः भविष्यं अत्यन्तं उज्ज्वलं दृश्यते। प्रतिवर्षं नूतनानि चिकित्सामहाविद्यालयानि उद्घाट्यन्ते, चिकित्साशिक्षायाः आसनानां संख्या वर्धते। शासकीयेषु चिकित्सालयेषु रोगिणां महती भीड् दृश्यते। निजीचिकित्सामहाविद्यालयेषु विशालाः भवनाः सन्ति, शुल्कमपि अधिकम् अस्ति। तथापि केचन प्रश्नाः अद्यापि अनुत्तरिताः सन्ति। किं अस्माकं शासकीयानां निजीचिकित्सामहाविद्यालयानां च अध्ययनस्य स्तरः विश्वस्तरीयः अस्ति? किं वयम् अमेरिकादेशस्य, ब्रिटेनदेशस्य, सिङ्गापुरदेशस्य च चिकित्सामहाविद्यालयानां स्तरं प्राप्तवन्तः? सरलम् उत्तरम् अस्ति यत् केषुचित् स्थलेषु वयं तस्य स्तरस्य समीपे स्मः, किन्तु अधिकांशेषु स्थलेषु तत्र प्राप्तुं दीर्घः मार्गः अवशिष्टः अस्ति।

विश्वस्तरीयशिक्षायाः अर्थः केवलं विशालं भवनं न भवति। अमेरिकादेशे ब्रिटेनदेशे च छात्राः केवलं पुस्तकानि कण्ठस्थीकृत्य उत्तीर्णाः न भवन्ति। ते रोगिणः पुरतः स्थित्वा निर्णयं कर्तुं शिक्ष्यन्ते। कस्य परीक्षणस्य आवश्यकता अस्ति, का औषधिः दातव्या, रोगिणं कदा अन्यत्र प्रेषयितव्यम् इत्यादीनि ते व्यावहारिकरूपेण ज्ञातुं प्रयतन्ते। सिङ्गापुरे कक्षायां छात्राणां संख्या अल्पा भवति। अध्यापकाः पूर्वमेव शिक्षणार्थं सज्जाः भवन्ति। चिकित्सालयस्य कार्यं शिक्षणेन सह सम्बद्धं भवति। पुस्तकाध्ययनं पृथक्, चिकित्सालयस्य वार्डः पृथक् इति व्यवस्था तत्र न भवति।

अस्मिन् विषये विशेषज्ञाः मन्यन्ते यत् भारतस्य शासकीयचिकित्सामहाविद्यालयानां वास्तविकं सामर्थ्यं रोगिणः एव सन्ति। अखिलभारतीयआयुर्विज्ञानसंस्थानम् इत्यादिषु प्रमुखचिकित्सालयसम्बद्धेषु महाविद्यालयेषु विविधप्रकाराणां रोगाणां दर्शनं भवति। छात्राः वार्डेषु प्रत्यक्षानुभवेन शिक्षन्ते। एतादृशः व्यावहारिकानुभवः अमेरिकादेशस्य केषुचित् चिकित्सालयेष्वपि छात्रेभ्यः न प्राप्यते। रोगिणां संख्या अधिका चेत् शिक्षणस्य अवसराः अपि अधिकाः भवन्ति।

अस्यैव विषयस्य सम्बन्धे राजधानीनगरे सम्पन्नायां पुष्पाञ्जलि मेडिकॉन २०२६ इति सङ्गोष्ठ्यां दत्ता मेघे उच्चशिक्षण एवं अनुसन्धाने संस्थाने उपकुलपतिः प्रो. वेदप्रकाशमिश्रः अवदत् यत् पाठ्यक्रमस्य चिकित्साशिक्षणस्य च स्तरं अमेरिकादेशस्य, ब्रिटेनदेशस्य, कनाडादेशस्य, ऑस्ट्रेलियादेशस्य, न्यूजीलैण्डदेशस्य, सिङ्गापुरदेशस्य च समकक्षं कर्तुम् प्रथमं लक्ष्यं भवेत्। अर्थात् लक्ष्यं स्पष्टम् अस्ति, किन्तु गन्तव्यस्थानं प्राप्तुं मार्गः अद्यापि अवशिष्टः अस्ति। तस्य कथनस्य तात्पर्यम् अस्ति यत् भारतस्य चिकित्सामहाविद्यालयानां संख्या वर्धिता, किन्तु तदनुरूपेण गुणवत्तायाः विकासः नाभवत्।

शासकीयचिकित्सालयाः रोगिणां चिकित्सां कुर्वन्ति, एतदेव तेषां प्रमुखं सामर्थ्यम् अस्ति। किन्तु अन्यत्र कतिपयाः न्यूनताः सन्ति। अनेकस्थलेषु अध्यापकानां न्यूनता अस्ति। प्रयोगशालासु अनुसन्धानसम्बद्धेषु सुविधासु च पर्याप्तता न दृश्यते। शिक्षणं बहुधा व्याख्यानकेन्द्रितं भवति। अध्यापकाः कथयन्ति, छात्राः लिखन्ति। वार्डे प्राप्तस्य अनुभवस्य कक्षायां सम्यक् चर्चापि सर्वत्र न भवति।

निजीचिकित्सामहाविद्यालयाः अपि सर्वे समानाः न सन्ति। देशे चिकित्सामहाविद्यालयानां संख्या अष्टशताधिकाऽस्ति। तेषां बहुसंख्या १९९१ तमवर्षस्य अनन्तरं स्थापिता, तेषु निजीमहाविद्यालयानां संख्या अधिका अस्ति। केषुचित् स्थलेषु कौशलप्रयोगशालाः, ग्रन्थालयाः, समयसारिण्यश्च उत्तमाः सन्ति। किन्तु सर्वेषु महाविद्यालयेषु पर्याप्तसंख्यया रोगिणः न प्राप्यन्ते। भारतीयचिकित्सकसङ्घस्य पूर्वाध्यक्षः डॉ. विनय अग्रवालः कथयति यत् अस्माकं देशे अनेकाः प्रतिभाशालिनः निर्धनपरिवारसम्भूताः छात्राः अधिकशुल्कस्य कारणेन चिकित्सामहाविद्यालयेषु प्रवेशं प्राप्तुं न शक्नुवन्ति। एषा स्थितिः समीचिना नास्ति। अतः निजीचिकित्सामहाविद्यालयानां शुल्कव्यवस्थायाः विषये अपि विचारः करणीयः। केवलं आसनपूर्तिः उत्तमचिकित्सकनिर्माणं च समानं न भवतः।

चिकित्साशिक्षां श्रेष्ठां विश्वस्तरीयां च कर्तुं विशेषज्ञाः चत्वारः मार्गान् निर्दिशन्ति। प्रथमः मार्गः अस्ति यत् स्नातकपाठ्यक्रमः क्षमताआधारितः भवेत्। सरलशब्देषु छात्रः केवलं स्मरणशक्त्या परीक्षाम् उत्तीर्य न भवेत्, अपितु रोगिणं दृष्ट्वा किं करणीयम् इति ज्ञातुं समर्थः भवेत्। ज्वरः सति कानि प्रश्नानि पृच्छनीयानि, श्वासकाठिन्ये प्रथमं किं करणीयम् इत्यादीनि व्यावहारिककौशलानि तेन ज्ञातव्यानि। यदा आवश्यकं कौशलं प्राप्तं भवति, तदैव तस्मै उपाधिः प्रदातव्या।

द्वितीयः मार्गः अस्ति समन्वितशिक्षणम्। अर्थात् विषयाः पृथक् पृथक् विभागेषु न पाठनीयाः। अद्य शरीररचनाशास्त्रम्, श्वः शरीरक्रियाविज्ञानम्, परश्वः रोगविज्ञानम् इति पृथक् शिक्षणस्य स्थाने एकस्य रोगिणः माध्यमेन सर्वेषां विषयाणां परस्परसम्बन्धः बोधनीयः। हृदयस्य संरचना, हृदयस्य कार्यं हृदयसम्बद्धाः रोगाश्च एकत्र ज्ञातव्याः।

तृतीयः मार्गः अस्ति शिक्षणं विभिन्नेषु परिसरेषु अर्थात् मॉड्यूल् इति पद्धत्या करणीयम्। प्रत्येकं परिसरो लघुः पूर्णश्च भागः भवेत्। यथा एकमासं मातृशिशुस्वास्थ्यस्य अध्ययनाय, द्वितीयमासं श्वसनसम्बद्धरोगाणाम् अध्ययनाय च भवेत्। प्रत्येकस्य भागस्य उद्देश्यं प्रारम्भे एव स्पष्टं भवेत् तथा अन्ते छात्रेण अपेक्षितं कौशलं प्राप्तम् वा न वा इति परीक्षितव्यम्।

चतुर्थः मार्गः क्रेडिट् आधारितशिक्षणव्यवस्था अस्ति। अस्य सरलः अर्थः अस्ति यत् प्रत्येकस्य विषयस्य अध्ययनकालस्य मूल्याङ्कनं च निश्चितरूपेण गणनीयम्। छात्रः एकस्मिन् मार्गे एव आबद्धः न भवेत्। यत् अध्ययनं पूर्णं कृतं तस्य लेखा निरन्तरं संयोजितः भवेत्। आवश्यकतानुसारं छात्रः स्वगत्या अध्ययनं कर्तुं शक्नुयात्। शिक्षणं अत्यधिककठोरव्यवस्थायां निबद्धं न भवेत्।

द्वादशकक्षायाः अनन्तरं अतिविशेषज्ञतापर्यन्तं प्रायः द्वादशवर्षाणि भवन्ति। एतत् कालमानं प्रायः दशवर्षपर्यन्तं कर्तुं शक्यते। विषयः केवलं वर्षाणां संक्षेपणस्य नास्ति। प्रत्येकस्य वर्षस्य उद्देश्यं स्पष्टं भवेत्, येन समयः निष्फलव्याख्यानेषु न व्यतीतः।

अत्र सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णं स्थानम् अध्यापकस्य अस्ति। चिकित्सामहाविद्यालयाः शीघ्रगत्या वर्धिताः, किन्तु अध्यापकाः तादृशया गतिना न निर्मिताः। सिङ्गापुरे ब्रिटेनदेशे च अध्यापकत्वात् पूर्वं शिक्षणप्रशिक्षणं महत्त्वपूर्णं मन्यते। भारतस्य अनेकस्थलेषु उत्तमः चिकित्सकः स्वयमेव उत्तमः अध्यापकः भविष्यति इति मन्यते। प्रशिक्षितस्य अध्यापकस्य अभावे नूतनः पाठ्यक्रमः अपि पुरातनकक्षायामेव परिणमति। आगामिषु वर्षेषु प्रत्येकस्मिन् महाविद्यालये अध्यापकप्रशिक्षणं नियमितरूपेण भवेत्। परीक्षाभिः केवलं स्मरणशक्तिः न, अपितु कौशलं निर्णयक्षमता च परीक्षितव्ये।

भविष्ये किं करणीयम्? शासकीयचिकित्सामहाविद्यालयैः रोगिणां बाहुल्यं गुणवत्तापूर्णशिक्षणेन सम्बद्धं करणीयम्। निजीचिकित्सामहाविद्यालयैः रोगिसेवां, अनुसन्धानकार्यं, ग्रामेषु नगरेषु च प्रशिक्षणव्यवस्थां वर्धयितव्यम्। सामाजिकसेवा सहानुभूतिश्च प्रथमवर्षादेव शिक्षणस्य अङ्गे करणीयौ, येन चिकित्सया सह परिचर्यायाः भावनापि विकसितः भवेत्।

शिक्षाक्षेत्रे देशस्य आयस्य षड् प्रतिशतं व्ययितुं कृतः सङ्कल्पः अद्यापि पूर्णतां न प्राप्तवान्। सः पूर्णः चेत् शासकीयचिकित्सामहाविद्यालयानां, प्रयोगशालानां, अध्यापकानां च वेतनसम्बद्धाः आवश्यकताः सुदृढाः कर्तुं शक्यन्ते। शुल्कव्यवस्था छात्रवृत्तिव्यवस्था च तादृशी भवेत् येन प्रतिभा आर्थिककारणेन अवरुद्धा न भवेत्।

अस्माकं प्रमुखं सामर्थ्यं रोगाणां विविधता युवजनानां च विशालसंख्या अस्ति। अमेरिकादेशस्य, ब्रिटेनदेशस्य सिङ्गापुरदेशस्य च स्तरं प्राप्तुं केवलं तेषां व्यवस्थायाः अनुकरणं पर्याप्तं न भवति। पाठ्यक्रमः वैश्विकस्तरस्य भवेत्, अध्यापकाः प्रशिक्षिताः भवन्तु, परीक्षा कौशलस्य निर्णयक्षमतायाश्च मूल्याङ्कनं करोतु, शुल्कव्यवस्था च प्रतिभाशालिनः छात्रान् चिकित्साशिक्षातः वञ्चितान् न करोतु। यदा एतानि सर्वाणि तत्त्वानि कक्षायां चिकित्सालयस्य वार्डे च प्रत्यक्षरूपेण कार्यान्वितानि भविष्यन्ति, तदैव वयं वक्तुं शक्नुमः यत् अस्माकं चिकित्साशिक्षा विश्वस्तरीया अस्ति। अद्य तु एषा सम्भावना अस्ति, सम्पूर्णं यथार्थं तु अद्यापि नास्ति।

(लेखको, वरिष्ठ पत्रकारः सुप्रसिद्धः स्तंभकारश्च।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani