स्टॉकहोम, ८ अक्टोबरमासः (हि.स.)। कनाडादेशस्य लेखिका ऐन कार्सन् वर्ष २०२६ तमस्य साहित्यस्य नोबेल-पुरस्कारेण सम्मानिता भविष्यति। प्राचीनग्रीक-रोमनसाहित्यस्य नूतनरीत्या प्रस्तुतिकरणाय तथा लेखने नूतनप्रयोगाणां कृते तस्यै एतत् सम्मान प्रदास्यते। नोबेलसमित्याः सदस्यैः गुरुवासरे स्टॉकहोमनगरे आयोजिते वार्तासम्मेलने कार्सन् इत्यस्याः नाम घोषितम्।

नोबेलसमित्या उक्तं यत् ७६ वर्षीयायाः कार्सन् इत्यस्याः रचनाः प्रायः कवितायाः, कथासाहित्यस्य, शैक्षणिकाध्ययनस्य च सीमाः अतिक्रामन्ति। शास्त्रीयपरम्परया सह रोचकसंवादं कुर्वतीभिः साहसिकाभिः सृजनात्मकाभिः च साहित्यिककृतिभिः समकालीनसाहित्याय नूतनरूपाणां स्थापनां कृतवती इति कारणेन तस्यै एषः पुरस्कारः प्रदास्यते। नोबेलपुरस्कारः लेखकस्य सम्पूर्णस्य साहित्यिकयोगदानस्य कृते प्रदीयते। अयं विश्वसाहित्यस्य सर्वाधिकप्रतिष्ठितः पुरस्कारः मन्यते।

नोबेलसमितेः अध्यक्षः एन्डर्स ओल्सन् इत्यस्य अनुसारं कार्सन् इत्यस्याः जन्म २१ जून्, १९५० तमे वर्षे टोरण्टोनगरे अभवत्। सा टोरण्टोविश्वविद्यालये अध्ययनं कृतवती। १९७९ तमवर्षात् सा अमेरिका-कनाडादेशयोः अनेकेषु विश्वविद्यालयेषु शास्त्रीयसाहित्यं, तुलनात्मकसाहित्यं, सृजनात्मकलेखनं च अध्यापयति। ओल्सन् इत्यस्य अनुसारं कार्सन् इत्यस्याः साहित्यं प्राचीनयूनानीपरम्परायाः आधुनिकजीवनानुभवानां च मध्ये सेतुरिव कार्यं करोति। कवितायाः, अनुवादस्य, निबन्धस्य, कथायाः, दृश्यकलानां च मध्ये नूतनसम्बन्धान् स्थापयितुं तस्याः क्षमतया १९९० दशकात् अन्ताराष्ट्रीयसाहित्ये कलाजगति च गहनः प्रभावः अभवत्।

कार्सन् इत्यनया १९८१ तमे वर्षे शास्त्रीयसाहित्यविषये ‘ओडे एट अमो एर्गो सुम्’ इति नाम्ना शोधप्रबन्धः प्रकाशितः। ततः सा कवितालेखनेन सह प्राचीनग्रीकसाहित्यस्य अनुवादं विश्वविद्यालयेषु अध्यापनं च कृतवती। तस्याः रचनासु शब्दानाम् उत्पत्तेः तेषां नूतनार्थानां च विशेषतया ध्यानं दीयते। अनया यूनानीकवयित्र्याः सैफो इत्यस्याः कवितानां तथा नाटककारस्य सोफोक्लीज इत्यस्य ‘इलेक्ट्रा’ ‘एण्टिगनी’ इत्येतयोः नाटकयोः च अनुवादः कृतः।

नोबेलसमितेः अनुसारं शुक्रवासरे वर्ष २०२६ तमस्य शान्तेः नोबेलपुरस्कारस्य घोषणा भविष्यति। एतत्पूर्वं भौतिकी, रसायनशास्त्रं, चिकित्साशास्त्रं च इत्येतेषां नोबेलपुरस्काराणां घोषणा कृता अस्ति। विगतेषु दशवर्षेषु साहित्यस्य नोबेलपुरस्कारः दश लेखकेभ्य: प्राप्तः, येषु पञ्च महिलाः आसन्। तेषु षड् लेखकाः आङ्ग्लभाषायाः अतिरिक्तासु भाषासु लिखितवन्तः, षड् विजेतारः यूरोपदेशीयाः आसन्। वर्ष २०२४ तमे दक्षिणकोरियादेशस्य हान काङ्ग् एशियादेशात् पुरस्कारं प्राप्तवती लेखिका आसीत्। अस्मिन् अवधौ दक्षिण-एशियादेशेभ्यः कश्चन लेखकः पुरस्कारं प्राप्तुं न अशकत्।

कार्सन् इत्यस्याः लेखनशैल्याः वैशिष्ट्यम्

कार्सन् इत्यस्याः १९८६ तमे वर्षे प्रकाशितं दीर्घनिबन्धात्मकं ‘इरोस द बिटरस्वीट’ इति नामकं कार्यं तस्याः अग्रिमसाहित्यिक-लेखनस्य आधारशिला मन्यते। अस्मिन् सा प्रेमदेवम् इरोसम् कवितायाः मूलतत्त्वं प्रेरणाशक्तिं च वर्णयन्ती प्रेम्णि निहितस्य सुखस्य दुःखस्य च द्वन्द्वस्य विश्लेषणं कृतवती। सैफो इत्यस्याः एकया अभिव्यक्त्या प्रेरितमिदं कार्यं प्रेमकर्तुः प्रेमप्राप्तुः च मध्ये विद्यमानां दूरता प्रेम्णः शक्तेः प्रमुखं स्रोतः मन्यते।

कार्सन् इत्यस्याः लेखनशैल्याः प्रमुखं वैशिष्ट्यं विभिन्नानां स्वराणां, दृष्टिकोणानां, साहित्यिकपरम्पराणां च एकत्र प्रस्तुतीकरणम् अस्ति। सा एतां दृष्टिं तादृशीं मन्यते, यस्यां भिन्नौ द्वौ दृष्टिकोणौ एकस्मिन् समये सन्तुलितरूपेण स्थापयितुं शक्येते। तस्याः ‘इकोनॉमी ऑफ द अनलॉस्ट’ इति १९९९ तमे वर्षे प्रकाशितायां कृतौ षष्ठशताब्द्याः ईसापूर्वस्य यूनानीकवेः सिमोनाइड्स् ऑफ कीओस इत्यस्य तुलना पॉल सेलान इत्यनेन सह कृता अस्ति। ‘मेन इन द ऑफ आवर्स’ इति २००० तमे वर्षे प्रकाशितायां कृतौ इतिहासकारस्य थ्यूसीडाइड्स इत्यस्य लेखिकायाः वर्जीनिया वूल्फ इत्यस्याश्च विचाराः एकत्र प्रस्तुताः सन्ति। एवं अप्रत्याशित-साहित्यिक-संयोजनानां माध्यमेन कार्सन् इत्यनया आत्मकेन्द्रित-कथात्मककवितायाः पारम्परिकाः सीमाः भङ्गिताः तथा समकालीनसाहित्ये नूतनप्रयोगेभ्यः प्रेरणा प्रदत्ता। तस्याः लेखनं प्राचीन-आधुनिककवितयोः तथा विभिन्नसाहित्यिकविधीनां कलारूपाणां च मध्ये सहजतया सञ्चरति।

१९९० दशके कार्सन् इत्यनया अनेकाः उल्लेखनीयाः कृतयः प्रकाशिताः। तासु ‘ग्लास, आयरनी एण्ड गॉड’ इति १९९५ तमे वर्षे प्रकाशिते संग्रहग्रन्थे समाविष्टा दीर्घकविता ‘द ग्लास एसे’ विशेषतया उल्लेखनीया अस्ति। एषा रचना कवितायाः, कथायाः, निबन्धस्य च सीमाः अस्पष्टाः करोति। कवितारूपेण लिखिता एषा कृतिः दुःखस्य, विरहस्य, एकपक्षीयप्रेम्णश्च कथामपि प्रस्तौति। अस्यां रचनायां पतिना परित्यक्ता एका महिला स्वस्य एकाकिनीं मातरं द्रष्टुं निर्जनदलदलीयप्रदेशं प्रति यात्रां करोति। अस्यां यात्रायां सा स्वस्याः प्रियायाः लेखिकायाः एमिली ब्रॉन्टे इत्यस्याः रचनाः अपि नयति। ब्रॉन्टे इत्यस्याः रचनासु वर्णितं प्राकृतिकपरिवेशं तस्याः आन्तरिकं जगच्च कवितायाम् एवं समाहितं भवति यत् त्रयाणाम् एकाकिनीनां महिलानां जीवनानुभवानां माध्यमेन परित्यागस्य एकाकित्वस्य च अन्वेषणं क्रियते।

कार्सन् इत्यस्याः विशिष्टशैल्यां कविता कथा च परस्परं अर्थं प्रददति। कार्सन् इत्यनया एकदा उब्बटताम् स्वस्याः महत्तमं शत्रुम् उक्तम् आसीत्। स्वस्य लेखने सा हास्यस्य, तीक्ष्णव्यङ्ग्यस्य, बुद्धिमत्तापूर्ण-व्यङ्ग्यार्थस्य च माध्यमेन तस्याः समक्षं करोति।

कार्सन् इत्यस्याः २०१० तमे वर्षे प्रकाशिता ‘नॉक्स’ इति कृतिः तस्याः सर्वाधिक-मार्मिकेषु कार्येषु अन्यतमा अस्ति। सा एतां स्वस्य भ्रातुः माइकेलस्य स्मृतौ लिखितवती, यस्य २००० तमे वर्षे डेनमार्कदेशे निधनम् अभवत्। तस्य अनुपस्थितिः मृत्योः सम्बन्धितं रहस्यं च अस्याः रचनायाः भावनात्मकपृष्ठभूमिं निर्मितः। ‘नॉक्स’ साहित्यिकरचना एव न, अपितु कलात्मकसंरचनापि अस्ति। एषा एका पेटिकायाः रूपे प्रस्तुताऽस्ति, यस्यां अकॉर्डियन इव उद्घाट्यमानायां पट्टिकायां चित्राणि, पत्राणि, अन्याः लिखितसामग्रीश्च सन्ति। एताः सर्वाः सामग्रीः दिवंगतभ्रातुः स्मृतीः संरक्षन्ति।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan