- योगिसर्वकारे परालीदहनस्य बाध्यतां समाप्तीकर्तुं प्रगताः प्रयासाः, जैवगैससंयन्त्रैः कृषकेभ्यः आर्थिकलाभः, पर्यावरणाय च उपशमनम्।

लखनऊ, 10नवम्बरमासः (हि.स.)। योगिसर्वकारः प्रदेशे परालीप्रबन्धनं कृषकाणाम् आर्थिकावसरे परिवर्तयितुं निरन्तरं प्रयासान् करोति। मुख्यमन्त्रिणः योगी आदित्यनाथस्य बलं फसलावशेषान् दग्धुं स्थाने तेषां वैज्ञानिकव्यावसायिकोपयोगं सुनिश्चितं कर्तुम् अस्ति। अस्य अन्तर्गतं परालीं जैवगैसोत्पादनेन संयोज्य कृषकेभ्यः अतिरिक्तायः, क्षेत्रेभ्यः जैविकखादं पर्यावरणाय च प्रदूषणात् मुक्तिं प्रदातुं पहलः क्रियते। एतया व्यवस्थया पराली अधुना कृषकाणां कृते समस्या न भूत्वा धनार्जनस्य नवीनं साधनं भवति। प्रदेशे सम्प्रति ४० जैवगैससंयन्त्राणि सञ्चालितानि सन्ति तथा निकटभविष्ये ७८ अन्यानि संयन्त्राणि स्थापयितुं योजना अस्ति।

बाराबङ्कीजिलायाः हरखखण्डस्थितस्य करामतखेड़ाग्रामस्य योगेशः अस्य उदाहरणम् अस्ति। सः प्रतिवर्षं गोधूमस्य, धान्यस्य आलुकस्य च तिस्रः फसलाः उत्पादयति। पूर्वम् एकस्याः फसलस्य कटाईनन्तरं क्षेत्रेषु अवशिष्टा पराली तस्य कृते महती समस्या भवति स्म। तस्याः दहने दण्डस्य भयम्, क्षेत्रे एव त्यक्ते च अग्रिमफसलस्य वपनस्य विलम्बस्य आशङ्का भवति स्म। अधुना फसलकर्तनानन्तरमेव पराली क्षेत्रात् अपनीयते तथा सः समये एव अग्रिमफसलस्य सज्जताम् आरभते।

टिकराग्रामस्य कृषकः बलरामः कथयति यत् पराल्याः जैवगैससंयन्त्रं प्रति प्रेषणेन तस्याः निस्तारणे भव्यमानः व्ययः रक्ष्यते। पूर्वम् एकस्मात् एकड़क्षेत्रात् परालीम् अपनेतुं प्रायः २५०० तः ३००० रूप्यकाणि यावत् व्ययः भवति स्म। अनेकदा समये क्षेत्रं रिक्तं कर्तुं दबावात् कृषकाः परालीं दग्धुं बाध्याः भवन्ति स्म। एतेन पर्यावरणस्य सहैव मृत्तिकायाः स्वास्थ्याय तस्यां विद्यमानानां लाभकारीसूक्ष्मजीवानां च हानिः भवति स्म। अधुना पराल्याः उपयोगः जैवगैसनिर्माणे क्रियते। प्रसंस्करणानन्तरं अवशिष्टं जैविकपदार्थं खादरूपेण उपयुज्यते।

कृषिविभागेन गेट्सफाउण्डेशनेन च प्रौद्योगिकीयैककेन विकसितः प्रतिरूपः

कृषिविभागस्य मार्गदर्शने गेट्सफाउण्डेशनस्य प्रौद्योगिकीयसहायतैककेन (टीएसयू) परालीप्रबन्धनस्य एतत् प्रतिरूपं विकसितम्। उत्तमं व्यावसायिकचक्रं निर्मातुं आपूर्तिशृङ्खलया सम्बद्धैः सर्वैः पक्षैः सह समन्वयः स्थापितः। अस्मिन् कृषकउत्पादकसङ्घटनानि (एफपीओ) विशेषरूपेण संयोजितानि तथा च पायलटपरियोजनायां सहभागितायै सज्जीकृतानि। अस्य प्रतिरूपस्य उद्देश्यम् अस्ति यत् क्षेत्रेभ्यः पराल्याः समयबद्धं सङ्ग्रहणं, सुरक्षितं परिवहनं जैवगैससंयन्त्रेषु च उपयोगः सुनिश्चितः भवेत्। एतेन कृषकाः परालीनिस्तारणस्य समस्यायाः मुक्तिं प्राप्नुवन्ति तथा फसलावशेषाणाम् उपयोगः ऊर्जोत्पादने भवति।

परालीदहनेन निर्गतः धूमः वायुप्रदूषणं वर्धयति। अस्य प्रभावः पर्यावरणस्य सहैव जनानां स्वास्थ्ये अपि भवति। एतदतिरिक्तम् अग्नेः तीव्रतापः मृत्तिकायां विद्यमानान् उपयोगिनः सूक्ष्मजीवान् नाशयति तथा मृत्तिकायाः प्राकृतिकम् उर्वरत्वं प्रभावितं करोति। अस्य विपरीतम् पराल्याः समुचितप्रबन्धनं जैविकविघटनं च मृत्तिकायां जैविकपदार्थानां मात्रां वर्धयितुं सहायकं भवति।

बाराबङ्कीजिलायाः उपकृषिनिदेशकः उमेशकुमारसाहः उक्तवान् यत् जनपदे देवरोडमार्गे हैदरगढे च सङ्कुचितजैवगैसस्य (सीबीजी) संयन्त्राणां स्थापनया हरख, हैदरगढ, फतेहपुर रामनगरखण्डेषु एषा पहलः अग्रे वर्धिता। एतेभ्यः क्षेत्रेभ्यः सङ्गृहीतायाः पराल्याः उपयोगः जैवगैसनिर्माणे क्रियते। कृषकाणां क्षेत्रेभ्यः समये एव पराली अपनीयते तथा प्रसंस्करणानन्तरं निर्गतः जैविकपदार्थः खादरूपेण उपलब्धः क्रियते। तेन उक्तं यत् परालीसङ्ग्रहणस्य परिवहनस्य च कार्येषु अपि रोजगारस्य अवसराः उत्पन्नाः। क्षेत्रेषु परालीसङ्ग्रहणकार्ये न्यूनातिन्यूनं १० तः १२ जनाः तथा संयन्त्रे प्रायः द्विसहस्रं जनाः रोजगारं प्राप्नुवन्ति।

यन्त्रैः, एफपीओसङ्घटनैः एग्रीगेटरैश्च सुदृढा जाता आपूर्तिशृङ्खला

योगिसर्वकारस्य कृषिविभागस्य पक्षतः फसलावशेषप्रबन्धनाय कृषकउत्पादकसङ्घटनेभ्यः व्यक्तिगतलाभार्थिभ्यश्च सीआरएमयन्त्राणां क्रयणे अनुदानसहायता प्रदीयते। यन्त्राणाम् उपलब्धतां पराल्याः मागेन संयोजयितुं प्रौद्योगिकीयसहायतैककस्य माध्यमेन एफपीओसङ्घटनानां एग्रीगेटराणां च सुपरएग्रीगेटरैः सह समझौताज्ञापनानि (एमओयू) कारितानि। एतेषां सुपरएग्रीगेटराणां सीबीजीसंयन्त्रैः सह पूर्वमेव समझौताः सन्ति।

अस्यां व्यवस्थायां एफपीओसङ्घटनानि एग्रीगेटराश्च सुपरएग्रीगेटराणां माध्यमेन संयन्त्रैः सह संयोजिताः। तेभ्यः यन्त्राणां सञ्चालनस्य, अनुरक्षणस्य, परालीसङ्ग्रहणस्य तस्याः गुणवत्तायाः संरक्षणस्य च प्रशिक्षणम् अपि प्रदत्तम्। एतानि सङ्घटनानि कृषकान् अस्यां व्यवस्थायां संयोजयितुं, क्षेत्राणां मानचित्रणं कर्तुं फसलकर्तनानुसारं सङ्ग्रहणयोजनां निर्मातुं च सहायतां कुर्वन्ति। पराल्याः कर्तनाय स्लेशर, रैकर बेलर इत्यादीनि यन्त्राणि उपयुज्यन्ते। बेलरयन्त्रस्य साहाय्येन पराल्याः बन्धनानि निर्मीयन्ते। ततः एतानि सङ्ग्रहकेन्द्रेषु सङ्गृह्य वाहनानां जलगतिकयन्त्राणां च साहाय्येन जैवगैससंयन्त्रं प्रति प्राप्यन्ते। अस्याः सम्पूर्णव्यवस्थायाः उद्देश्यम् अस्ति यत् फसलकर्तनानन्तरं तत्क्षणमेव पराली अपनीयेत, येन कृषकाणाम् अग्रिमफसलस्य वपने कापि बाधा न भवेत्।

प्रतिदिनं १५० टन् पराल्या निर्मीयते जैवगैसम्

देवरोडमार्गस्थितात् सीबीजीसंयन्त्रात् प्राप्तसूचनानुसारम् अत्र प्रतिदिनं प्रायः १५० टन् पराल्याः प्रसंस्करणं कृत्वा जैवगैसस्य निर्माणं क्रियते। एतेन प्रतिदिनं प्रायः १५ तः १९ सहस्रकिलोग्रामपरिमितायाः जैवगैसस्य उत्पादनं भवति। संयन्त्रे धान्यस्य मक्कायाश्च पराल्याः उपयोगः क्रियते। एतयोः फसलयोः अवशेषेषु सिलिकायाः मात्रा अधिका भवति, अतः पशुचारे रूपेण तयोः उपयोगः सीमितः अस्ति। अपरतः कृषकाः सामान्यतः गोधूमस्य परालीं पशूनां चारे रूपेण उपयुञ्जते। अतः धान्यस्य मक्कायाश्च परालीं जैवगैसोत्पादनेन संयोजयितुं तस्याः उपयोगस्य वैकल्पिकः मार्गः भवति।

प्रदेशे ७८ अन्यानि जैवगैससंयन्त्राणि स्थापयितुं सज्जता

कृषिविभागस्य निदेशकः टी.एम.त्रिपाठी अवदत् यत् प्रदेशे सम्प्रति ४० जैवगैससंयन्त्राणि सञ्चालितानि सन्ति तथा निकटभविष्ये ७८ अन्यानि संयन्त्राणि स्थापयितुं योजना अस्ति। एतेषु संयन्त्रेषु पराल्याः उपयोगेन सङ्कुचितजैवगैसरूपेण ऊर्जा प्राप्स्यते। सहैव प्रसंस्करणेन प्राप्ताः जैविकानुषङ्गिकपदार्थाः खादरूपेण उपलब्धाः भविष्यन्ति, ये क्षेत्राणाम् उर्वरतां मृत्तिकायां कार्बनस्य मात्रां च वर्धयितुं सहायकाः भवितुम् अर्हन्ति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani