डॉ. मयंक चतुर्वेदी

भारतस्य सांस्कृतिकचेतनायां हिन्दुपर्वणां स्थानं केवलं गृहाङ्गणेषु आनन्दस्य प्रकाशं प्रसारयितुं सीमितं नास्ति, अपितु देशस्य सामाजिकैकतायाः, पारिवारिकपरम्पराणां, लोककलानां आर्थिकक्रियाकलापानां च नूतनशक्तिप्रदाने अपि तेषां व्यापकं योगदानम् अस्ति। दीपावली अस्य सर्वश्रेष्ठम् उदाहरणम् अस्ति। मृत्तिकाप्रदीपैः प्रकाश्यमानानि गृहाणि, विपणिषु समागच्छन्ती जनसमूहस्य महती संख्या, शिल्पिनां हस्ताभ्यां निर्मिताः स्वदेशीयाः उत्पादाः, मिष्टान्नानां माधुर्यं तथा स्वजनानां मध्ये उपहाराणाम् आदानप्रदानम् इत्येतानि सर्वाणि मिलित्वा आर्थिकशृङ्खलायाः निर्माणं कुर्वन्ति, यस्य लाभः समाजस्य व्यापकवर्गेभ्यः प्राप्यते।

अस्मिन् वर्षे अपि दीपावली पूर्ववत् देशस्य सांस्कृतिकसामर्थ्यं आर्थिकशक्तौ परिवर्तयन्ती भारतीयव्यापारस्य इतिहासे नूतनम् अध्यायं योजितवती। कन्फेडरेशन ऑफ ऑल इंडिया ट्रेडर्स (कैट) इत्यस्य आकलनानुसारं नवरात्रेः आरभ्य दीपावलीपर्यन्तं सम्पूर्णे देशे प्रायः सप्तलक्षकोटिरूप्यकाणां व्यापारः अभवत्। भारतीयपर्वणां विशेषता एव अस्ति यत् तेषां मूलानि धार्मिकासु सांस्कृतिकपरम्परासु भवन्ति, किन्तु तेषां प्रभावः समाजस्य अर्थव्यवस्थायाश्च अनेकक्षेत्राणि यावत् विस्तृतः भवति।

दीपावल्याः अवसरे गृहाणां स्वच्छता, रङ्गलेपनम्, अलङ्करणम्, नवीनवस्त्राणां क्रयणम्, आभूषणानि, वाहनानि, विद्युतीयोपकरणानि, मिष्टान्नानि उपहाराणां च क्रयणम् इत्यादयः अनेके कार्यकलापाः एकस्मिन् समये गतिं प्राप्नुवन्ति। एतेन उत्पादनस्य, परिवहनस्य, विपणनस्य, खुदराव्यापारस्य सेवाक्षेत्रस्य च गतिविधयः वर्धन्ते। देशस्य कोटिशः लघुमहद्व्यापारिणां, आपणिकानां, शिल्पिनां, श्रमिकाणां उद्यमिनां च कृते एतत् पर्व वर्षस्य अत्यन्तमहत्त्वपूर्णेषु व्यापारावसरेषु अन्यतमम् अस्ति।

कैट-सङ्घटनस्य राष्ट्रियमहामन्त्रिणा सांसदेन च प्रवीणखण्डेलवालेन साझाीकृतस्य आकलनस्य अनुसारं वर्षे २०२५ तमे वर्षे उत्सवीयव्यापारस्य परिमाणं ६.०५ लक्षकोटिरूप्यकाणि आसीत्, यदा तु वर्षे २०२४ तमे वर्षे एतत् ४.२५ लक्षकोटिरूप्यकाणि आसीत्। वर्षे २०२६ तमे वर्षे प्रायः सप्तलक्षकोटिरूप्यकाणि यावत् प्राप्तः व्यापारः गतवर्षस्य तुलनया १५ तः १८ प्रतिशतपर्यन्तं वृद्धिं दर्शयति। वैश्विकानिश्चिततायाः महङ्गतायाः च आव्हानानां मध्ये भारतीयविपणीनां एतत् प्रदर्शनं घरेलूपभोगस्य दृष्ट्या हिन्दुपर्वणां शक्तिरूपेण महत्त्वं प्रतिपादयति।

दीपावल्याः आर्थिकमहोत्सवे धनतेरसः सर्वाधिकम् आकर्षणस्य केन्द्रम् अभवत्। भारतीयपरम्परायां अस्मिन् दिने सुवर्णस्य, रजतस्य, पात्राणां अन्येषां च उपयोगिवस्तूनां क्रयणं शुभं मन्यते। अस्मिन् वर्षे धनतेरसः दिने सम्पूर्णे देशे प्रायः १.२५ लक्षकोटिरूप्यकाणां व्यापारः अभिलेखितः। अस्मिन् सुवर्णस्य रजतस्य च विक्रयस्य योगदानं ६६ सहस्रकोटिरूप्यकेभ्यः अधिकम् आसीत्। आभूषणैः सह सुवर्णमुद्राणां, रजतपात्राणां लक्ष्मीगणेशयोः प्रतिमानां च महती मागणी आसीत्।

भारतीयपरिवाराः शुभावसरे क्रयणं समृद्धेः प्रतीकरूपेण पश्यन्ति। आभूषणोद्योगेन सम्बद्धेभ्यः लघुस्वर्णकारेभ्यः, पारम्परिकशिल्पिभ्यः, बृहद्व्यापारसंस्थाभ्यश्च अस्याः मागण्याः लाभः प्राप्यते। अस्मिन् देशस्य राजधानी दिल्ली अस्य उत्सवीयव्यापारस्य बृहत्तमं केन्द्रम् आसीत्। कैट-सङ्घटनस्य आकलनानुसारं दिल्लीमहानगरे एकलक्षकोटिरूप्यकेभ्यः अधिकस्य व्यापारः अभवत्। उत्तरप्रदेशस्य, हरियाणायाः, पञ्जाबस्य, राजस्थानस्य, उत्तराखण्डस्य, हिमाचलप्रदेशस्य च व्यापारिणः अपि दिल्लीस्थेभ्यः थोकविपणिभ्यः बृहत्परिमाणेन क्रयणम् अकुर्वन्।

आँकडानुसारं सम्पूर्णस्य उत्सवीयव्यापारस्य प्रायः ८५ प्रतिशतभागः पारम्परिकविपणिमाध्यमेन अभवत्। तस्य विपरीतम् ऑनलाइनव्यापारस्य सहभागिता प्रायः १५ प्रतिशतं आसीत्। क्विक-कॉमर्स्-आदेशेषु गतवर्षस्य तुलनया ७५ प्रतिशतस्य वृद्धिः अभिलेखिता।

दीपावल्याः आर्थिकप्रभावस्य एकः महत्त्वपूर्णः पक्षः लघुनगराणां प्रदर्शनम् अपि आसीत्। यत्र दीपावल्याः विशेषा उपलब्धिः स्वदेशीयोत्पादानां प्रति वर्धमानम् आकर्षणम् आसीत्। वोकल फॉर लोकल तथा स्वदेशी दीपावली इत्यादीनाम् अभियानानां प्रभावः विपणिषु दृष्टः। मृत्तिकाप्रदीपानां, हस्तनिर्मितानां सजावटीवस्तूनां, पारम्परिकबन्दनवारानां, कन्दीलानां, खादीवस्त्राणां, हस्ततन्तुवस्त्राणां पर्यावरणानुकूलानां पूजासामग्रीणां च मागणी वर्धिता। एतेन कुम्भकारेभ्यः, हस्तशिल्पिभ्यः, महिलाभ्यः उद्यमिभ्यः, स्वसहायतासमूहेभ्यः, लघुकुटीराद्योगेभ्यश्च प्रत्यक्षः लाभः प्राप्तः। पर्वणां माध्यमेन स्थानीयोत्पादेभ्यः विपणिः प्राप्यते तथा पारम्परिककौशलं जीविकायाः आधारं प्राप्नोति। वस्तुतः भारतीयार्थव्यवस्थायाः एतादृशः पक्षः अस्ति, यस्य मूल्याङ्कनं बृहत् औद्योगिकसङ्ख्याभ्यः परं गत्वा कर्तव्यम्।

स्वदेशीयोत्पादानां क्रयणस्य अर्थः देशस्य अन्तः उत्पादनस्य, रोजगारस्य, पूञ्जीप्रवाहस्य च प्रोत्साहनम् अस्ति। यदा कश्चित् परिवारः स्थानीयकुम्भकारात् प्रदीपान् क्रीणाति अथवा ग्रामीणमहिलासमूहात् सजावटीसामग्रीं गृह्णाति, तदा तस्य क्रयणस्य लाभः प्रत्यक्षतया उत्पादकपरिवारं प्राप्नोति। एषा एव आर्थिकस्वावलम्बनस्य आधारभूता अभिव्यक्तिः अस्ति।

एतदतिरिक्तं विद्युतीयोपकरणानां, वाहनानां, वस्त्राणां, आभूषणानां, मिष्टान्नानां, शुष्कफलानां गृहसजावटस्य च विपणिषु अपि तीव्रता आसीत्। स्मार्टफोन, बृहद्पर्दायुक्तदूरदर्शनयन्त्राणि, शीतलकयन्त्राणि, वस्त्रप्रक्षालनयन्त्राणि इत्यादीनाम् उपकरणानां विक्रयः वर्धितः। वाहनविपण्यां एसयूवी, द्विचक्रिकावाहनानां, विद्युत्वाहनानां च प्रति ग्राहकाणाम् आकर्षणं दृष्टम्। पारम्परिकसाडिवस्त्राणां, कुर्तापायजामानां, शेरवानीवस्त्राणाम् आधुनिकपरिधानानां च मागण्या वस्त्रोद्योगाय गतिः प्राप्ता।

अस्य आर्थिकक्रियाकलापस्य विस्तारः होटलव्यापारं, भोजनालयान्, पर्यटनम्, परिवहनम्, पैकेजिङ्ग्, लॉजिस्टिक्स् इत्यादिक्षेत्राणि यावत् अभवत्। कैट-सङ्घटनस्य आकलनानुसारं सेवाक्षेत्रस्य व्यापारः ८० सहस्रकोटितः एकलक्षकोटिरूप्यकाणां स्तरं यावत् प्राप्तः। उत्सवीयमागण्याः पूर्तये परिवहनवितरणक्षेत्रयोः अस्थायिरोजगारस्य अवसराः अपि वर्धिताः। एतेन श्रमिकेभ्यः लघुसेवाप्रदातृभ्यश्च अतिरिक्तम् आयः प्राप्तः।

ग्रामीणभारतस्य योगदानम् अपि विशेषमहत्त्वपूर्णम् अस्ति। समग्रस्य उत्सवीयविक्रयस्य प्रायः २८ प्रतिशतं भागः ग्रामीणक्षेत्रेभ्यः आगतः इति आकलितम्। डिजिटलभुगतानस्य यूपीआई-प्रणाल्याः च माध्यमेन लघुविक्रेतृभ्यः आरभ्य बृहद्व्यापारसंस्थाभ्यः पर्यन्तं वित्तीयव्यवहाराः सुकराः अभवन्। एतेन लघुनगराणां आर्थिकसहभागिता अधिकं व्यापकत्वं प्राप्तवती। अतः वक्तुं शक्यते यत् दीपावल्याः सप्तलक्षकोटिरूप्यकाणां व्यापारः भारतस्य सांस्कृतिकपरम्पराणाम् आर्थिकसामर्थ्यस्य च मध्ये विद्यमानं गभीरं सम्बन्धम् उद्घाटयति। भारतीयपर्वणां शक्तिः अस्मिन्नेव निहिता अस्ति यत् तानि परिवारान् संयोजयन्ति, समाजे उत्साहं जनयन्ति तथा उत्पादनात् आरभ्य उपभोगपर्यन्तं आर्थिकक्रियाकलापानां विशालम् आधारं निर्मान्ति।

अद्य सप्तलक्षकोटिरूप्यकाणां व्यापारः एतस्य तथ्यस्य सङ्केतं ददाति यत् देशस्य सांस्कृतिकमूलानि तस्य आर्थिकशक्तेः आधारभूतानि अपि सन्ति। हिन्दुपर्वभिः प्रत्येकं गृहं यावत् प्राप्यमाणः प्रकाशः विपणीनां, शिल्पिनां, उद्यमिनां च जीवने अपि नूतनां आशां जनयति। दीपावल्याः वास्तविकः सन्देशः अपि अयमेव अस्ति यत् परम्परायाः, स्वदेशीयोत्पादनस्य, आर्थिकसहभागितायाश्च सङ्गमः भारतं समृद्धेः दिशि अग्रे नेतुं सामर्थ्यं धारयति। एषा प्रक्रिया देशे निरन्तरं प्रवर्तनीया।

भारतस्य प्रत्येकं पर्व देशस्य आर्थिकगतिं वर्धयति। विश्वस्य अन्येषु देशेषु सकलघरेलूत्पादस्य (जीडीपी) वृद्धिः न्यूना भवेत्, तथापि भारतं केवलं हिन्दुपर्वणाम् आधारेण प्रतिवर्षं स्वस्य जीडीपी-वृद्धिदरं सहजतया चतुर्प्रतिशतपर्यन्तं स्थापयितुं समर्थः भवति। शेषेषु अन्येषु क्षेत्रेषु आर्थिकवृद्धिः निरन्तरं भवत्येव।

(लेखको, हिन्दुस्थान समाचारेण संबद्धः ।)

-------------------------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani