—काश्यां द्विदिवसीयं भ्रातृद्वितीयापर्व हर्षोल्लासेन आचरितम्, भगिनीभिः भ्रातॄणां ललाटे तिलकं कृत्वा नीराजनं कृतम्, भ्रातृभिः रक्षायाः प्रतिज्ञा कृता।

वाराणसी, ११ नवम्बरमासः (हि.स.)। उत्तरप्रदेशस्य धर्मनगरी काश्यां भ्रातृभगिन्योः अखण्डप्रेम्णः स्नेहस्य च प्रतीकं भ्रातृद्वितीयापर्व बुधवासरे अपि पूर्णोत्साहेन पारम्परिकरीतिरिवाजैश्च सह आचरितम्। भ्रातुः स्वस्थस्य सुखिनः दीर्घायुषश्च जीवनस्य कामनया भगिनीभिः व्रतम् आचरितं तथा गोवर्धनपूजनस्य परम्परा निर्वहिता। अस्मिन् अवसरे गृहेषु, वीथीषु, मुहल्लेषु च पारम्परिकगीतानां स्वराः गुञ्जिताः।

पर्वणः अवसरे नगरात् ग्रामीणक्षेत्रेभ्यश्च सर्वत्र भगिनीभिः गृहाणां बहिः मुहल्लेषु च समूहं कृत्वा स्वच्छता कृता। ततः गोमयेन गोधनचक्रं निर्मितम्, तस्मिन् आयुश्चक्रं रचितं तथा गूङ्गभटकइयाकण्टकैः सह विविधाः पूजासामग्र्यः स्थापिताः। भगिनीभिः पारम्परिकविधिना वस्त्राभरणैः सज्जिताभिः मुसलेन गोधनं कुट्टितम्। अस्मिन् समये वृद्धमहिलानां मार्गदर्शने पारम्परिकानि गोधनगीतानि गातानि। तेषु ‘गोधन भइया चलले अहेरिया, खिलिच बहिना दे ली आशीष, जिउसहू मोरा भइया, जिय भइया भैया दूज’ इत्यादीनि लोकगीतानि प्रमुखानि आसन्।

पूजनस्य एकस्यां विशिष्टपरम्परायां भगिनीभिः गोधनचक्रे स्थापितः गूङ्गभटकइयावृक्षस्य कण्टकः जिह्वया स्पृष्टः तथा भगवान् गोवर्धनं प्रति भ्रातॄणां सुखसमृद्धेः, आरोग्यस्य दीर्घायुषश्च कामना कृता। लोकविश्वासानुसारम् अनेन पूजनेन भगिन्यः भ्रातॄणां जीवने विद्यमानानाम् आपत्तीनां सङ्कटानां च निवारणार्थं प्रार्थयन्ति।

गोधनपूजनानन्तरं भगिन्यः गृहं गत्वा भ्रातॄन् आसने उपवेशितवत्यः। विवाहिताभिः अविवाहिताभिश्च भगिनीभिः भ्रातॄणां ललाटे तिलकं कृत्वा नीराजनं कृतम्। मिष्टान्नं प्रसादं च भोजयित्वा तेषां दीर्घायुषः कामना कृता। भ्रातरः अपि भगिनीनां रक्षायाः सुखदुःखयोः च साहचर्यस्य सङ्कल्पं कृत्वा स्वसामर्थ्यानुसारं ताभ्यः उपहारान् प्रदत्तवन्तः। पर्वणः विषये महिलाभिः सह बालकेष्वपि विशेषोत्साहः दृष्टः। विपणीषु मिष्टान्नानां पूजासामग्रीणां च विक्रयणापणेषु विशेषा चहलपहलः आसीत्। विवाहितानां भगिनीनां मातृगृहागमनगमनाभ्यां छावनीरेलस्थानके, राजकीयपरिवहननिगमे निजीबसस्थानकेषु च पर्याप्ता चहलपहलः आसीत्।

द्विदिनम् आचरितं पर्व

अस्मिन् वर्षे द्वितीयातिथिः मङ्गलवासरे अपराह्णे प्रायः द्विवादने प्रारब्धा इति कारणेन बहुसङ्ख्याकाभिः भगिनीभिः तस्मिन्नेव दिने भ्रातृद्वितीयापर्व आचरितम्। अपरतः अधिकांशाभिः भगिनीभिः उदयातिथेः मान्यतानुसारं बुधवासरे पूजनं कृतम्। एतस्मात् कारणात् काश्यां पर्वेदं निरन्तरं द्विदिनं यावत् हर्षोल्लासेन आचरितम्।

गोधनपूजनेन सम्बद्धा अनूठा लोकमान्यता

गोधनपूजनस्य परम्परायां भगिन्यः गोमयेन निर्मितायां पूजावेदिकायां मिष्टान्नं, चणकं तथा गूङ्गभटकइयावृक्षं स्थापयन्ति। पूजनात् पूर्वं प्रतीकात्मकरूपेण गोधनाय शापः दीयते। ततः मुसलेन गोधनं कुट्टित्वा निर्धारितविधिना पूजनं कृत्वा भ्रातुः कुशलक्षेमस्य कामना क्रियते। लोकविश्वासः अस्ति यत् पूजनानन्तरं प्रदत्तः शापः वरदाने परिवर्तते तथा भ्रातुः जीवनात् सर्वाणि सङ्कटानि दूरीभवन्ति।

यमराजयमुनाभ्यां सम्बद्धा पौराणिकी कथा

भ्रातृद्वितीयापर्वणः आचरणस्य पृष्ठतः यमराजस्य तस्य भगिन्याः यमुनायाश्च पौराणिकी कथा प्रचलिता अस्ति। मान्यतानुसारं भगवान् सूर्यः तस्य पत्नी छाया च इत्यनयोः यमराजः यमुना च इति द्वे सन्तती आस्ताम्। यमुना स्वभ्रातरि अत्यन्तं स्नेहं करोति स्म तथा बहुधा तम् स्वगृहं भोजनार्थम् आमन्त्रयति स्म, किन्तु कार्यव्यस्ततायाः कारणात् यमराजः प्रत्येकवारं तस्याः निमन्त्रणं स्थगयति स्म।

एकदा कार्तिकमासस्य शुक्लपक्षस्य द्वितीयातिथौ यमुनायाः आग्रहं स्वीकृत्य यमराजः तस्याः गृहम् आगतवान्। भ्रातुः आगमनेन प्रसन्ना यमुना तस्य सत्कारं कृत्वा स्वादिष्टं भोजनम् अकारयत्। भगिन्याः प्रेम्णा आतिथ्येन च प्रसन्नः यमराजः तां वरं याचितुम् उक्तवान्। तदा यमुना वरम् अयाचत् यत् यमराजः प्रतिवर्षम् अस्मिन्नेव दिने तस्याः गृहे भोजनार्थम् आगच्छेत् तथा यः कश्चित् भ्राता अस्मिन् दिने स्वभगिन्याः गृहम् आगत्य तस्याः हस्तेन ललाटे तिलकं धारयेत् भोजनं च स्वीकरोति, सः यमराजस्य भयात् मुक्तः भवेत्। यमराजः भगिन्यै एतं वरं प्रदत्तवान्।

ततः प्रभृति कार्तिकमासस्य शुक्लपक्षस्य द्वितीयातिथौ भ्रातृद्वितीयापर्व आचरणस्य परम्परा प्रचलिता अभवत्। अस्मिन् दिने भगिन्याः गृहम् आगत्य तस्याः हस्तेन तिलकं धारयित्वा भोजनं कुर्वतः भ्रातुः यमराजस्य भयात् मुक्तिर्भवति इति मान्यता अस्ति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani