रमेशशर्मा

महाराजरणजीतसिंहः एतादृशः पराक्रमी सम्राट् आसीत्, येन अफगानप्रदेशेषु विजयम् अधिगत्य भगवद्ध्वजः आरोपितः तथा इतिहासप्रसिद्धस्य आक्रमणकारिणः अहमदशाह अब्दालीवंशजैः प्रसिद्धः कोहिनूरमणिः पुनः प्राप्तः। एतादृशस्य पराक्रमिणः, दूरदर्शिनः तथा भारतराष्ट्रस्य संस्कृतेः च रक्षणाय स्वसम्पूर्णजीवनं समर्पितवतः महाराजरणजीतसिंहस्य जन्म १७८० तमस्य वर्षस्य नवम्बरमासस्य १३ दिनाङ्के गुजरांवाला-नगरे अभवत्। वर्तमानकाले एषः प्रदेशः पाकिस्तानदेशे स्थितः अस्ति।

सः स्वशौर्येण, पराक्रमेण, सूक्ष्मबुद्ध्या तथा रणनीतिककौशलेन इतिहासे प्रसिद्धः अस्ति। सिखसाम्राज्यस्य संस्थापकः सः आसीत्। तस्य सम्पूर्णं जीवनं भारतराष्ट्रस्य सनातनसंस्कृतेः च रक्षणाय समर्पितम् आसीत्। तस्य राज्यस्य सीमाः अटक, पेशावर, काबुल तथा जमरूदपर्यन्तं विस्तृताः आसन्। स्वशासनकाले सः एतेषु सर्वेषु प्रदेशेषु सनातनपरम्पराणां पुनःस्थापनाय प्रयासम् अकरोत्।

तस्य पिता सरदारमहासिंहः अपि वीरयोद्धा आसीत्। महाराजस्य मनसि गुरुगोविन्दसिंहस्य सङ्कल्पस्य तथा गुरुतॆगबहादुरस्य बलिदानस्य स्मृतयः सर्वदा जीवन्त्यः आसन्। एते संस्काराः तेन बाल्यकालादेव प्राप्ताः आसन्। तस्मिन् समये पञ्जाबस्य कश्मीरस्य च अधिकांशप्रदेशेषु अफगानानां शासनम् आसीत्। कुत्रचित् सिखसूबेदाराणां प्रभावः आसीत्, अन्येषु स्थानेषु च तेषां लघुराज्यानि आसन्।

महाराजरणजीतसिंहस्य पिता महासिंहः सुकरचकियामिसलस्य सेनानायकः आसीत्। पश्चिमपञ्जाबस्थितस्य अस्य प्रदेशस्य मुख्यालयः गुजरांवाला आसीत्। बाल्यकाले तस्मै चेचकव्याधिः अभवत्, यस्य परिणामस्वरूपं तस्य एकस्य नेत्रस्य दृष्टिः नष्टा अभवत्। पितुः सान्निध्यम् अपि तेन अधिककालं यावत् न प्राप्तम्। रणजीतसिंहः केवलं द्वादशवर्षीयः एव आसीत्, तदा तस्य पितुः निधनम् अभवत्। तस्य पालनपोषणं माता महताबकौरः अकरोत्। मातुः संरक्षणे पितुः सहयोगिनां मार्गदर्शने च तेन जीवनस्य अनुभूतिः प्राप्ता तथा युद्धकलायाः प्रशिक्षणम् अपि अधिगतम्।

तस्मिन् समये सम्पूर्णपञ्जाबस्य सामाजिकजीवने विशिष्टः तनावः व्याप्तः आसीत्। मुगलसाम्राज्यम् अन्तिमावस्थायां स्थितम् आसीत्, तथापि तस्य संरक्षणे विकसिताः कट्टरपन्थिसमूहाः सनातनसमाजस्य मतान्तरणाभियानं चालयन्ति स्म। अपरतः आङ्ग्लाः अपि स्वप्रभावविस्ताराय प्रतिदिनं नवीनाः कूटनीतिकाः योजनाः रचयन्ति स्म। एतादृशे वातावरणे रणजीतसिंहः स्वकीयां राजनीतिकां सैन्ययात्रां च अग्रे नीतवान् तथा युद्धक्षेत्रे स्वशक्तेः परिचयं दत्तवान्।

१७९९ तमे वर्षे तेन लाहौरनगरे स्वकीयः ध्वजः आरोपितः तथा तत् स्वराज्यस्य राजधानीरूपेण स्थापितम्। १८०१ तमे वर्षे तस्य विधिवत् राज्याभिषेकः अभवत्। ततः परं तेन अमृतसरस्य दिशि प्रस्थानं कृतम्। १८०५ तमे वर्षे अमृतसरनगरे अपि तस्य अधिकारः स्थापितः। तस्य वीरतया नीतिगतैः निर्णयैश्च व्यापकः समाजः प्रभावितः अभवत्। सिखयोद्धृभिः सह अन्ये सनातनपरम्परानुयायिनः योद्धारः अपि तस्य नेतृत्वे एकत्रिताः अभवन्। अनेन तस्य सैन्यशक्तौ उल्लेखनीया वृद्धिः अभवत्। तेन कसूर, जम्मू, मुल्तान, काङ्गडा, शिमला इत्यादिषु प्रदेशेषु तथा कश्मीरप्रदेशे अपि स्वप्रभावः स्थापितः।

जम्मूनगरस्य डोगराशासकस्य गुलाबसिंहस्य अपि तस्मै पर्याप्तं सहयोगः प्राप्तः। तस्य सेनानायकस्य जोरावरसिंहस्य सहयोगेन लद्दाखप्रदेशे अपि अधिकारः स्थापितः। एवं राज्यस्य सीमाः निरन्तरं विस्तृताः अभवन्। तेन साम्राज्यस्य प्रत्येकस्मिन् प्रमुखस्थाने दुर्गरक्षकाः नियुक्ताः। अनेन प्रशासनव्यवस्था सुदृढा अभवत् तथा समाजस्य मनोबलम् अपि वर्धितम्।

महाराजरणजीतसिंहः जानाति स्म यत् अस्तित्वस्य रक्षणाय समृद्धिः, राज्यविस्तारः, शौर्यं तथा सैन्यशक्तिः अपि आवश्यकी अस्ति। अतः तेन स्वसाम्राज्यस्य सुरक्षायै विशालसेना निर्मिता। अस्यां ९२ सहस्राणि पदातिसैनिकाः, ३१ सहस्राणि अश्वारूढसैनिकाः, ३८४ महतोपाः तथा ४०० लघुतोपाः च आसन्। तस्य दूरदर्शिन्या रणनीत्या एव भारतस्य पश्चिमसीमायां शताब्देभ्यः प्रचलितानाम् आक्रमणानां प्रभावी निरोधः अभवत्। महाराजस्य सैन्यशक्तिं दृष्ट्वा आङ्ग्लाः अपि विस्मिताः अभवन्। ते कूटनीतेः आश्रयं गृहीत्वा महाराजस्य पुरतः मैत्रीसन्धेः प्रस्तावम् उपस्थापितवन्तः। महाराजः तम् अङ्गीकृतवान् तथा १८०९ तमे वर्षे आङ्ग्लैः सह मैत्रीसन्धिः अभवत्। अस्याः सन्धेः अन्तर्गतं आङ्ग्लैः महाराजस्य राज्यसीमा स्वीकृता तथा सतलजनद्याः पश्चिमतटपर्यन्तं तस्य अधिकारक्षेत्रम् अङ्गीकृतम्।

अस्याः सन्धेः अनन्तरं महाराजरणजीतसिंहेन स्वसेनायाः आधुनिकीकरणाय महत्त्वपूर्णाः प्रयासाः कृताः। तेन यूरोपीयसेनाधिकारिणं बापिस्ते वेञ्चूरा इत्याख्यं पदातिसेनायाः प्रशिक्षणदायित्वे तथा जीन फ्रांसिस अलार्ड इत्याख्यं अश्वारूढसेनायाः प्रशिक्षणदायित्वे नियुक्तवान्। अग्न्यस्त्राणां निर्माणाय क्लाड आगरस्टस्य तथा बारूदस्य अन्येषां युद्धोपकरणानां च निर्माणाय हङ्गरीदेशीयस्य होनाइजरस्य सेवाः स्वीकृताः।

तेन गुरुगोविन्दसिंहस्य आदर्शान् अग्रे नयता स्वराज्यं खालसापन्थस्य परम्परानुसारं सञ्चालितम्, येन व्यापकसमाजस्य सुरक्षा भवेत् तथा स्वकीयायाः सांस्कृतिकविरासतायाः संरक्षणं कर्तुं शक्येत। तस्य शौर्यस्य, सैन्यशक्तेः तथा सांस्कृतिकसंरक्षणस्य चर्चा सम्पूर्णे भारते अभवत्। सः आदर्शशासकरूपेण लोकप्रियः अभवत्।

महाराजरणजीतसिंहेन अफगानप्रदेशेषु विजयानन्तरं प्राप्तस्य सुवर्णस्य अर्धभागः अमृतसरस्य स्वर्णमन्दिराय तथा अपरार्धः काश्याः श्रीविश्वनाथमन्दिराय समर्पितः। अस्यैव अभियानस्य समये तेन आक्रमणकारिणः अहमदशाह अब्दालीवंशजेभ्यः प्रसिद्धः कोहिनूरमणिः प्राप्तः। महाराजः एतं मणिं पुरीस्थिताय श्रीजगन्नाथमन्दिराय समर्पयितुम् इच्छति स्म, किन्तु कोषाध्यक्षस्य बेलीरामस्य कथितकूटनीतेः कारणेन तस्य एषा इच्छा पूर्णा न अभवत्। अनन्तरं आङ्ग्लैः अस्मिन् मणौ अधिकारः स्थापितः तथा सः लण्डननगरं प्रेषितः।

महाराजरणजीतसिंहेन प्रायः अष्टत्रिंशत् वर्षाणि यावत् शासनं कृतम्। तस्य राज्ये विविधवर्गाणां प्रगतिः अभवत् तथा सनातनसमाजस्य आत्मविश्वासः पुनः प्रत्यागतः। एतादृशस्य महानायकस्य निधनं १८३९ तमस्य वर्षस्य जूनमासस्य २७ दिनाङ्के अभवत्। तस्य समाधिः लाहौरनगरे निर्मिता अस्ति। तस्य निधनानन्तरम् आन्तरिकः सत्तासङ्घर्षः प्रारब्धः तथा केवलं नववर्षाणाम् अन्तरे सिखसा

म्राज्यस्य विघटनम् अभवत्।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani