-ओ.पी. पाल

- राजमार्गेषु द्रुतमार्गेषु च विभाजकाः अवरोधकाः च कथं मृत्योः कारणं भवन्ति? वाहनानि च अग्निना किमर्थं प्रज्वलन्ति?

विश्वे मार्गदुर्घटनाभिः जायमानानाम् अकालमृत्यूनां विषये भारतं अद्यापि प्रथमस्थाने वर्तते। अस्याः भयावहायाः वास्तविकतायाः नियन्त्रणाय केन्द्रसर्वकारेण राज्यसर्वकारैश्च यातायातनियमेषु व्यापकाः संशोधनाः कृताः तथा च नियमोल्लङ्घनकर्तॄणां कृते दण्डशुल्कस्य दण्डस्य च सीमा अपि बहुगुणिता वर्धिता। एतदेव न, अपितु विगतेषु प्रायः पञ्चदशवर्षेषु देशस्य सर्वेषु भागेषु नागरिकान् अल्पसमये सुरक्षिततया सुविधापूर्वकं च गन्तव्यस्थानं प्रापयितुं मार्गनिर्माणस्य, विस्तारीकरणस्य तथा दुर्घटनाप्रवणानां ‘ब्लैक स्पॉट’ इति स्थानानां चिह्नीकरणस्य तेषां सुधारस्य च प्रक्रिया निरन्तरं प्रचलति।

राष्ट्रिय-राजमार्गैः, राज्य-राजमार्गैः, ग्रामीणसम्पर्कमार्गैः सह दीर्घदूरीयात्राणां कृते देशे चतुर्मार्गीयाः, षण्मार्गीयाः तथा अनेकेषु स्थानेषु अष्टमार्गीयाः आधुनिकाः द्रुतमार्गाः राजमार्गाश्च निर्मिताः सन्ति। आधुनिकस्य मार्गपरिवहननीतेः एकः प्रमुखः सकारात्मकः परिणामः अयम् अस्ति यत् अधुना द्विदिशायातायातयुक्तानां सङ्कीर्णमार्गाणां तुलनायां वाहनानां परस्परं सम्मुखटक्करस्य (हेड्-ऑन् कोलिजन) घटनासु पर्याप्ता न्यूनता अभवत्। किन्तु अस्याः स्थितेः अपरः पक्षः अत्यन्तं भयावहः अस्ति। यथा, प्रश्नः उत्पद्यते यत् द्रुतमार्गेषु राजमार्गेषु च निर्मिताः विभाजकाः मार्गपार्श्वेषु स्थापिताः अवरोधकाश्च अकालमृत्योः कारणं किमर्थं भवन्ति? वाहनानि च अग्निना किमर्थं प्रज्वलन्ति? अस्य पृष्ठे वाहनानां वर्धमाना गतिः चालकानां मानवीया असावधानता वा अन्ये कारणानि सन्ति?

विगतदशवर्षेषु प्राप्तानि आश्चर्यजनकानि आँकडानि

यदि विगतदशवर्षाणां (प्रायः २०१५ तः २०२५-२६ पर्यन्तम्) मार्गदुर्घटनानां प्रवृत्तीनां सर्वकारीयप्रतिवेदनानां च विश्लेषणं क्रियते तर्हि एकः गम्भीरः विरोधाभासः समायाति। भारते प्रतिवर्षं प्रायः सार्धचतुर्लक्षात् पञ्चलक्षपर्यन्ताः मार्गदुर्घटनाः अभिलिख्यन्ते। तासु प्रतिवर्षं प्रायः सार्धलक्षाधिकाः जनाः प्राणान् त्यजन्ति, चत्वारिलक्षाधिकाः जनाः गम्भीररूपेण आहताः भवन्ति अथवा स्थायिरूपेण दिव्याङ्गतां प्राप्नुवन्ति। विगतेषु दशवर्षेषु एव भारतस्य मार्गेषु पञ्चदशलक्षाधिकानां जनानाम् अकालमृत्युः अभवत्, या कस्याश्चित् महामारीजनितायाः युद्धजनितायाश्च क्षतेः न्यूनतरा नास्ति।

सड़कपरिवहन-राजमार्गमन्त्रालयस्य आँकडानुसारं देशस्य समग्रमार्गजाले राष्ट्रियमार्गाणां द्रुतमार्गाणां च भागः केवलं द्वे त्रीणि वा प्रतिशतानि अस्ति, किन्तु देशे जायमानानां समग्रमार्गदुर्घटनानां प्रायः त्रिंशत् तः द्वात्रिंशत् प्रतिशतानि दुर्घटनानि तथा समग्रदुर्घटनाजनितमृत्यूनां प्रायः पञ्चत्रिंशत् तः सप्तत्रिंशत् प्रतिशतानि मृत्यवः एतेषु राष्ट्रियमार्गेषु द्रुतमार्गेषु च भवन्ति। विगतेषु दशवर्षेषु यथा यथा द्रुतमार्गाणां विस्तारः वर्धितः, तथा तथा ‘रन्-ऑफ्-रोड्’ अर्थात् मार्गात् बहिर्गत्वा विभाजकेन अवरोधकेन वा सह वाहनानां टक्करस्य तथा पृष्ठतः वाहनानां परस्परं टक्करस्य (रियर-एण्ड् कोलिजन) घटनानां वृद्धिः अभवत्। आँकडानुसारं समग्रमार्गदुर्घटनासु सप्ततिप्रतिशताधिकानां दुर्घटनानां प्रमुखं कारणं निर्धारितवेगसीमायाः अधिकवेगेन वाहनचालनम् अर्थात् ‘ओवरस्पीडिङ्ग’ अस्ति।

उत्सवस्य आनन्दं निगलन्ति वेगजनितदुर्घटनाः

अद्यतनदीपावलीपर्वणि उत्तरप्रदेशे, मध्यप्रदेशे, राजस्थानराज्ये तथा देशस्य अन्येषु भागेषु स्वकीयैः निजीवाहनैः परिवारैः सह उत्सवं मानयितुं गच्छन्तः जनाः एतेषु तीव्रगतियुक्तेषु मार्गेषु दुर्घटनानां शिकाराः अभवन्। दीपावलीरात्रौ उत्तरप्रदेशस्य मुजफ्फरनगरजनपदे पानीपत-खटीमा-राजमार्गे हरियाणाराज्यस्य हाँसीजनपदात् हरिद्वारे गङ्गास्नानार्थं गच्छन्तः षट् युवा मित्राणि भीषणदुर्घटनायाः शिकाराः अभवन्। तेषां कारयानं विद्युत्स्तम्भयुक्तेन विभाजकेन सह टकरित्वा अग्निगोलरूपेण परिणतम्, तस्मिन् उपविष्टाः सर्वे जनाः जीवितदग्धाः अभवन्।

एवमेव उत्तरप्रदेशस्य हरदोईजनपदे गङ्गाद्रुतमार्गे नोएडास्थितायाः एकस्याः सॉफ्टवेयरकम्पन्याः सञ्चालक-अभियन्ता, तस्य पत्नी तथा तयोः द्वौ शिशू च विभाजकेन सह कारयानस्य टक्करस्य कारणेन मृत्युमुखे पतिताः। देशे अनेके एतादृशाः हृदयविदारकाः दुर्घटनाः घटिताः, याभिः क्षणमात्रेण हसन्तः क्रीडन्तश्च परिवाराः विनष्टाः।

एवमेव देशे अनेकेषु दुर्घटनाप्रसङ्गेषु द्रुतमार्गेषु राजमार्गेषु च मार्गपार्श्वे अव्यवस्थितरूपेण स्थापितेषु ट्रक्-वाहनेषु अथवा केण्टर्-वाहनेषु तीव्रगतियुक्तानि कारयानानि द्विचक्रिकायानानि च पृष्ठतः प्रविष्टानि। फलतः यात्रिकाः गन्तव्यस्थानं प्राप्तुं पूर्वमेव प्राणान् त्यक्तवन्तः।

विभाजकाः कथं मृत्योः कारणं भवन्ति? वाहनानि च किमर्थम् अग्निना प्रज्वलन्ति?

आधुनिकेषु द्रुतमार्गेषु राजमार्गेषु च विपरीतदिशया आगच्छतां वाहनानां यातायातात् रक्षणाय उच्चाः कङ्क्रीट्-निर्मिताः विभाजकाः अथवा इस्पातनिर्मिताः क्रैश-बैरियर् इति आघातरोधकाः निर्मीयन्ते। यदा कश्चित् वाहनचालकः शततः चतुश्शताधिकं किलोमीटर् प्रतिघण्टां यावत् वेगेन अनियन्त्रितं वाहनं प्रत्यक्षतया एतेषु दृढेषु कङ्क्रीट्-विभाजकेषु आघातयति, तदा टक्करस्य गतिजशक्तिः एतावती अधिका भवति यत् आधुनिकतमस्य कारयानस्य संरचना अपि तां पूर्णतया शोषयितुं न शक्नोति।

अस्याः भीषणायाः टक्करस्य कारणेन इञ्जिनस्य भागाः, इन्धनस्य नलिकाः, बैटरीताराः च क्षतिग्रस्ताः भवन्ति। फलतः विद्युत्प्रवाहस्य लघुपथत्वेन अथवा इन्धनस्य स्रावेन कतिपयेषु क्षणेषु एव वाहनं अग्निगोलरूपेण परिणमति।

अतिरिक्ततया विगतेषु कतिपयवर्षेषु राजमार्गेषु विना टक्करमपि गच्छत्सु वाहनेषु सहसा अग्निप्रज्वलनस्य घटनाः वर्धिताः सन्ति। विशेषज्ञाणाम् अनुसारम् अस्य प्रमुखकारणानि सन्ति- अनधिकृतरीत्या अथवा निकृष्टगुणवत्तया सीएनजी-संयन्त्रस्य स्थापनम्, समये सिलिण्डरस्य वाल्व्-यन्त्रस्य च हाइड्रो-परीक्षणं न कारयितुं तथा वाहनेषु विपण्यानन्तरं स्थापिताः सस्ताः विद्युत्ताराः अतिरिक्तोपकरणानि च। तीव्रगतिना दीर्घकालं यावत् वाहनचालनेन इञ्जिनस्य तापमानम् अत्यधिकं वर्धते तथा च लघ्वी अपि अग्निस्फुलिङ्गः अथवा गैसस्य स्रावः भीषणस्य अग्निकाण्डस्य रूपं गृह्णाति।

दुर्घटनानां पृष्ठे विद्यमानानि प्रमुखाणि मानवीयानि तान्त्रिकाणि च कारणानि

द्रुतमार्गेषु जायमानानां दुर्घटनानां कृते केवलं मार्गनिर्माणस्य संरचनायाः वा दोषारोपणं समुचितं नास्ति। एतासां दुर्घटनानां पृष्ठे अनेके जटिलाः मानवीयाः, यान्त्रिकाः, पर्यावरणसम्बद्धाः च कारणानि उत्तरदायीनि सन्ति।

वस्तुतः द्रुतमार्गाः अत्यन्तं ऋजवः, समतलाः, अवरोधरहिताश्च भवन्ति। निरन्तरम् एकेन वेगेन समानदृश्यानि पश्यन् वाहनचालनेन चालकस्य मस्तिष्कं एकप्रकारस्य तन्द्रायाः अथवा ‘हाइवे हिप्नोसिस’ इति स्थितेः अधीनं भवति। विशेषतः रात्रौ द्वादशवादनात् प्रातः पञ्चवादनपर्यन्तं चालकस्य नेत्रयोः निमीलनमात्रेण निद्रायाः झटका आगच्छति। प्रतिघण्टं शतं किलोमीटर् वेगेन गच्छतः वाहनस्य चालकः यदि केवलं द्विसेकेण्ड्-पर्यन्तं निद्रां प्राप्नोति, तर्हि वाहनं पञ्चाशत्-षष्टि मीटर् दूरं गत्वा विभाजकेन सह टकरितुं पर्याप्तं भवति।

वेगस्य अन्धानुसरणस्य मार्गपङ्क्तिनियमानां च अभावात् चिक्कणान् मार्गान् दृष्ट्वा अनेके चालकाः स्ववाहनस्य क्षमतां मार्गस्य वेगसीमां च विस्मृत्य वेगप्रतिस्पर्धायां प्रवर्तन्ते। भारते मार्गपङ्क्त्यनुशासनस्य विषये जागरूकतायाः गम्भीरः अभावः अस्ति।

एतदेव न, दीर्घकालं यावत् उच्चवेगेन वाहनचालनेन टायरस्य अन्तः विद्यमाना वायुः उष्णा भूत्वा प्रसारिता भवति। पुरातनाः, जीर्णाः टायराः अथवा न्यूनाधिकवायुदाबयुक्ताः टायराः उच्चवेगेन स्फुटन्ति, येन चालकस्य वाहनस्योपरि नियन्त्रणं पूर्णतया नश्यति।

अनेकासु राजमार्गस्थधर्मशालासु भोजनालयेषु वा मार्गपार्श्वे विना सङ्केतदीपं विना परावर्तकचिह्नं च भारीवाहनानि ट्रक्-वाहनानि स्थापितानि भवन्ति। रात्रौ अन्धकारे अथवा नीहारसमये तीव्रगतियुक्तानि कारयानानि एतेषु स्थापितेषु वाहनेषु पृष्ठतः प्रविशन्ति। अतिरिक्ततया, यदा मार्गस्य परिखा-जालकं भग्नं भवति तदा द्रुतमार्गेषु सहसा नीलगवः अथवा आवारापशवः आगत्य भीषणदुर्घटनानां कारणं भवन्ति।

अभियांत्रिक्या आधुनिकप्रौद्योगिक्या च रक्षणम् सम्भवम्

मार्गदुर्घटनानां न्यूनीकरणाय केवलं दण्डशुल्कारोपणं पर्याप्तं नास्ति, अपितु उन्नतमार्गाभियांत्रिक्याः वाहनप्रौद्योगिक्याः च समन्वयः आवश्यकः अस्ति।

कङ्क्रीट्-निर्मितानां कठोरविभाजकानां स्थाने अधुना विश्वस्य अनेकेषु देशेषु ‘रोलर क्रैश बैरियर’ तथा ‘डब्ल्यू-बीम मेटल क्रैश बैरियर’ इत्येतेषाम् उपयोगः वर्धमानः अस्ति। रोलर-बैरियर् आघातं कुर्वतः वाहनस्य गतिं घूर्णनप्रक्रियया न्यूनीकरोति, येन वाहनं विपर्यस्तं वा पूर्णतया क्षतिग्रस्तं वा भवितुं स्थाने मार्गे एव नियन्त्रितं भवितुं शक्नोति।

एतदतिरिक्तं मार्गपार्श्वेषु विभाजकानां समीपे च ‘रम्बल स्ट्रिप्स’ अर्थात् उन्नतपट्टिकानां निर्माणम् अत्यन्तं प्रभावकारी भवति। निद्रायाः झटकेन यदा वाहनं स्वकीयां मार्गपङ्क्तिं त्यजति, तदा एताभिः पट्टिकाभिः सह सम्पर्के सति तीव्रकम्पनं ध्वनिश्च उत्पद्यते, येन चालकः तत्क्षणमेव सावधानः भवति।

वाहननिर्माणक्षेत्रे अधुना ‘एडवांस्ड ड्राइवर असिस्टेन्स सिस्टम’, स्वचालित-आपत्कालीन-ब्रेक-व्यवस्था, मार्गपङ्क्ति-रक्षण-सहायिका तथा चालकस्य तन्द्रां निद्रां च ज्ञातुं शक्नुवन्तः संवेदकाः इत्यादीनां प्रौद्योगिकीनां किफायतीषु वाहनेषु अपि अनिवार्यस्थापनस्य दिशि प्रयासाः क्रियन्ते।

अतिरिक्ततया सीएनजी-वाहनानां कठोरसुरक्षापरीक्षणम्, वाहनेषु अग्निनियन्त्रणव्यवस्थायाः स्थापनम् अथवा सहजतया उपलब्धानां अग्निशामकयन्त्राणां आसनपट्टिकाछेदकयन्त्राणां च व्यवस्था जीवनरक्षायै प्रभावकारी सिद्धा भवितुम् अर्हति।

विदेशेषु याचनानां वेगसीमया भारतस्य तुलनां तावत्पर्यन्तं निरर्थिका यावत् अस्माकं वाहनचालकाः यातायातानुशासनं स्वजीवनस्य अभिन्नाङ्गं न कुर्वन्ति। देशे वर्धमानस्य विश्वस्तरीयस्य आधारभूतसंरचनाविकासस्य सहैव अधुना जनानाम् अपि स्वकीयां मानसिकतां वाहनचालनस्य च आदतीः परिवर्तयितुं महती आवश्यकता अस्ति।

प्रत्येकयात्रायाः पूर्वं वाहनस्य तान्त्रिकपरीक्षणम्, प्रत्येकं द्विहोरायाः यात्रानन्तरं दशतः पञ्चदशनिमेषपर्यन्तं विश्रामः, आसनपट्टिकायाः अनिवार्योपयोगः तथा वेगसीमायाः सम्मानः- एतानि लघूनि पदानि लक्षशः अमूल्यान् प्राणान् रक्षितुं शक्नुवन्ति।

भारतस्य कृते आगामी महापरिस्थितिः केवलं तीव्रपरिवहनजालस्य निर्माणं नास्ति, अपितु तस्य सुरक्षितं, स्थायि, सुलभं तथा मानवीयसंवेदनानुकूलं च निर्माणम् अस्ति। यदा मार्गाणाम् आधुनिकता चालकानां सजगतया सह समन्विता भविष्यति, तदैव अस्माकं द्रुतमार्गाः राजमार्गाश्च वास्तविकरूपेण ‘विकासस्य याचनाः’ भवितुं शक्ष्यन्ति।

(लेखक, स्वतंत्र टिप्पणीकार हैं)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani