- सायंकाले छठीमैयायै रसियाव तथा पायसस्य नैवेद्यं समर्पयिष्यते, गृहे गृहे छठपर्वणः पारम्परिकगीतानां ध्वनिः श्रूयते।

लखनऊ / वाराणसी, १४ नवम्बरमासः (हि.स.)। लोकश्रद्धायाः चतुर्दिवसीयस्य महापर्वणः डाला छठ् इत्यस्य द्वितीये दिने शनिवासरे सम्पूर्णे उत्तरप्रदेशे श्रद्धाभक्तिपूर्णं वातावरणं वर्तते। वाराणसीसहितेषु प्रदेशस्य विभिन्नेषु जनपदेषु व्रतिन्यः महिलाः प्रातःकालादेव निर्जलोपवासं कृत्वा छठीमैयायाः आराधनां कृतवत्यः। दिवसभरम् उपवासं कृत्वा सायङ्काले खरना (संझवत) इत्यस्य परम्परा अनुष्ठीयते। अनेन सह व्रतिनीनां महिलानां षट्त्रिंशत् होरात्मकस्य कठिनस्य निर्जलव्रतस्य आरम्भः भविष्यति।

खरनापर्वणि छठीमैयायै पारम्परिकप्रसादस्य नैवेद्यं समर्पयिष्यते

खरनापर्वणः अवसरे व्रतिन्यः महिलाः सायङ्काले स्नानं कृत्वा स्वच्छवस्त्राणि धारयिष्यन्ति तथा च सम्पूर्णविधिविधानपूर्वकं छठीमैयायाः पूजामर्चनां करिष्यन्ति। अस्मिन् अवसरे छठीमैयायै रसियाव (गुडेन निर्मितः पायसः), शुद्धघृतेन अभ्यक्ताः रोटिकाः, अरवाचावलः, दुग्धम्, गुडः, कदलीफलानि च इत्यादीनां पारम्परिकव्यञ्जनानां नैवेद्यं समर्पयिष्यते। पूजानन्तरं व्रतिन्यः महिलाः प्रसादं गृहीत्वा खरनानुष्ठानं सम्पूर्णं करिष्यन्ति तथा च परिवारस्य सदस्येभ्यः शुभचिन्तकेभ्यश्च प्रसादं वितरिष्यन्ति।

खरनानन्तरं व्रतिन्यः महिलाः आगामीषु षट्त्रिंशत् होरासु अन्नं जलं च त्यक्त्वा कठिनं निर्जलव्रतं धारयिष्यन्ति। अस्मिन्नवसरे परिवारस्य सौभाग्यवत्यः महिलानां सिन्दूररेखां पूरयित्वा तासाम् अखण्डसौभाग्यवतीत्वस्य आशीर्वादप्रदानस्य परम्परा अपि पाल्यते।

रविवासरे अस्तङ्गच्छते सूर्याय प्रथमम् अर्घ्यं समर्पयिष्यते

महापर्वणः तृतीये दिने रविवासरे व्रतिन्यः महिलाः छठीमैयायाः पारम्परिकगीतानि गायन्त्यः शिरसि पूजायाः टोपिकां प्रसादेन अलङ्कृतां देउरीं च धृत्वा वाद्यघोषैः सह नदीषु, सरोवरेषु, तडागेषु च स्थितेषु घाटेषु गमिष्यन्ति। तत्र सामूहिकरूपेण छठीमैयायाः कथां श्रुत्वा अस्तङ्गच्छते सूर्याय अर्घ्यं समर्पयिष्यन्ति। अस्मिन्नवसरे भगवान् सूर्यः विशेषरूपेण निर्मितेन ठेकुआनाम्ना पक्वान्नेन, ऋतुफलैः अन्यैः पूजासामग्रीभिश्च पूजितः भविष्यति।

महापर्वणः चतुर्थे अन्तिमे च दिने सोमवासरे व्रतिन्यः महिलाः उदयमानाय सूर्याय अर्घ्यं समर्प्य पूजामर्चनां करिष्यन्ति। ततः पारणेन सह षट्त्रिंशत् होरात्मकस्य कठिनव्रतस्य समापनं भविष्यति।

घाटेषु सरोवरेषु च सर्वाः सज्जताः पूर्णाः

छठमहापर्वणः कृते प्रदेशस्य विभिन्नेषु जनपदेषु नदीनां, कुण्डानां, तडागानां तथा अस्थायिजलाशयानां तटेषु सर्वाः सज्जताः पूर्णाः कृताः सन्ति। वाराणस्यां सामनेघाटतः भैंसासुरघाटपर्यन्तं तथा बरेका-स्थिते सूर्यसरोवरे च पूजायै वेदिकाः निर्मिताः सन्ति। गङ्गायाः वरुणायाश्च नद्योः तटेषु अपि व्रतिनीनां महिलानां परिजनैः स्वसुविधानुसारं पूजास्थलानि सज्जीकृतानि सन्ति।

एवमेव प्रयागराजे, कानपुरे, आग्रायाम्, लखनऊम्, बलियायां गोरखपुरे च प्रदेशस्य अन्येषु नगरेषु ग्रामीणक्षेत्रेषु च छठपूजां प्रति उत्साहोल्लासपूर्णं वातावरणं वर्तते। घाटानां स्वच्छतायाः, सज्जायाः पूजाव्यवस्थानां च अन्तिमरूपं प्रदत्तम् अस्ति।

पारम्परिकैः छठगीतैः भक्तिमयं जातं वातावरणम्

महापर्वणः अवसरे वाराणस्याः लखनऊपर्यन्तं तथा पूर्वाञ्चलतः पश्चिमोत्तरप्रदेशपर्यन्तं नगरेषु ग्रामेषु च छठपर्वणः पारम्परिकानां आधुनिकानां च गीतानां ध्वनिः श्रूयते। गृहेषु महिलाः समूहं निर्माय छठीमैयायाः गीतानि गायन्ति तथा सम्पूर्णेन परिवारेण सह पूजायाः सज्जतासु संलग्नाः सन्ति।

यद्यपि आधुनिकगीतानां प्रचलनम् अस्ति, तथापि छठपर्वणः पारम्परिकलोकगीतानाम् आकर्षणम् अद्यापि अक्षुण्णम् अस्ति। ‘केरवा के पात पर उगs हो सूरज देव, भइल अरग के बेर’, ‘केरवा जे फरले घउद में ता पर सुग्गा मंडराए’, ‘मरबऊ रे सुगवा धनुख से, सुगा गिरे मुरझाए’ तथा ‘हम तोहसे पूछिले बरतिया करेलू छठ बरतिया से केकरा लागी’ इत्यादीनि गीतानि व्रतिनीनां महिलानां तासां परिजनानां च मध्ये अत्यन्तं लोकप्रियाणि सन्ति। अपरतः छठीमैयायाः सदाबहारगीतयोः ‘बाट जे पूछेला बटोहिया, बहंगी केकरा के जाय’ तथा ‘कांच ही बांस के बहंगिया, बहंगी लचकत जाए’ इत्यनयोः मधुरध्वनिभिः सम्पूर्णं वातावरणं भक्तिमयं जातम् अस्ति।

लोकश्रद्धायाः, पारिवारिकैकतायाः प्रकृतेः प्रति कृतज्ञतायाश्च सन्देशं प्रददत् एतन्महापर्व पुनः एकवारं सम्पूर्णे प्रदेशे श्रद्धया उल्लासेन च आमान्यते।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani